Saturday, 29 December 2012

पीक विमा – एक जबाबदार तत्व


पीक विमामध्ये अंतर्भूत मूलभूत तत्व हे आहे की, क्षेत्रा मध्ये पुष्कळ लोकांद्वारे काही लोकांद्वारे झालेले नुकसान वाटून घेण्यात येते. तसेच साधन संपत्ति द्वारे अहितकारक भरपाई मध्ये झालेले नुकसान चांगल्या वर्षामध्ये संचित करण्यात येते.
सर्वसाधारणपणे पीक विम्याचे तत्व खालील रूपात स्पष्ट करण्यात येऊ शकेल :-
१          व्यक्तिगत शेतक-यांद्वारे  सामना केलेली अनिश्चितता मोठ्या प्रमाणात त्यांच्या सहयोगा मार्फत विमाकाराला हस्तांतरित करता येईल, ज्याच्या लाभाकरिता, विमेदार शेतकरी एक जोखीम विम्याचा हप्ता भरणा करतील.
२         एका विशाल क्षेत्रावर अर्थात एका विशाल क्षेत्रावर जोखमींचा समस्तर प्रसार व पुष्कळ वर्षांचा जोखमींचा उभा प्रसार, शेतक-यांच्या सहयोगाने एकूण नुकसान वाटून घेण्यात येते.
३         विमेदारा द्वारे गृहीत जोखीम विम्याचा हप्ता समूह जोखीम प्रतिबिंबित करतो. जेव्हा त्याच्या नियंत्रणा बाहेर कारणे गेल्यामुळे नुकासन होते, तेव्हा शेतक-याला क्षतिपूर्तिचा भरणा करण्याची जबाबदारी आहे, या अटीवर की, त्याने कसूर न करता विम्याच्या हप्त्याच्या भरण्याद्वारे वैध विमा कंत्राट चालू ठेवले आहे. भारतात पीक विम्याचा इतिहास :
भारतात पीक विमा योजनाः
भारतात शेतीला उत्तेजन देण्याच्या हेतूने, काही प्रायोगिक पीक विमा योजना देशामध्ये सुरु करण्यात आल्या आहेतः
दर्शी पीक विमा योजना:
ही योजना वर्ष 1979 पासून जीआयसी द्वारे सुरु करणअयात आली होती. ही योजना “क्षेत्राकडे जाणे” वर आधारित होती. ही योजना ऐच्छिक आधारावर व फक्त ऋणको शेतक-यांकरिता परिरूद्ध होती. ही योजना पीके उदा. तृणधान्ये, कनिष्ठ तृणधान्ये, गळित धान्ये, कापूस, बटाटा व हरभरा इत्यादी समाविष्ट करते. जोखीम 2:1 च्या गुणोत्तरामध्ये भारतीय साधारण विमा निगम व राज्य सरकारां दरम्याने वाटून घेण्यात येत होती. अधिकतम रक्कम, जी योजने अंतर्गत विमाकृत करण्यात येणार होती, ती पीक कर्जाच्या 100% होती, जी नंतर 150% पर्यंत वाढविण्यात आली होती. ह्या योजने अंतर्गत, अर्थसहाय्याचा 50% हिस्सा विमा प्रभारांकरिता तरतूद केलेला होता, जो 50:50 आधारावर भारत सरकार व राज्य सरकार द्वारे लहान/किरकोळ शेतक-यांना देय होता.
व्यापक पीक विमा योजना:
भारत सरकारने 1 एप्रिल 1985 पासून प्रभावी व्यापक पीक विमा योजना सुरु केली होती. ही योजना राज्य सरकारांच्या प्रत्यक्ष सहयोगा सोबत सुरु करण्यात आली होती. योजना राज्य सरकारांकरिता वैकल्पिक होती.
१. ही योजना लघु अवधि पीक उधाराशी संबद्ध होती, जी शेतक-यां करिता विस्तारित करण्यात आली होती व एक जिनसी क्षेत्र दृष्टिकोणाचा उपयोग करुन कार्यान्वित करण्यात आली होती. राज्यांची संख्या, ज्यांचा समावेश ह्या योजने अंतर्गत करण्यात आला होता, ती 15 राज्ये होती.
२. ही योजना खरीप 1999 पर्यंत कार्यान्वित होती. अनिवार्य आधारावर खाद्य पीके व गळित धान्ये पिकविण्या करिता वित्तीय संस्थांकडून पीक कर्जांचा उपयोग करून शेतक-यांना एक आसरा देणे इत्यादी ह्या योजनेची काही महत्वपूर्ण वैशिष्टये आहेत. ह्या योजने अंतर्गत व्याप्तिक्षेत्र प्रत्येक शेतकरी अधिकतम रु. 10,000/- च्या रक्कमे अधीन पीक कर्जाच्या 100% हिस्स्या करिता निर्बंधित होते. विमा हप्त्याचे दर तृणधान्ये व कनिष्ठ तृणधान्यां करिता 2% व डाळी व गळित धान्यांकरिता 5% होते. विमा हप्ता व जोखीम दावे केंद्र व राज्य सरकार द्वारे 2:1 च्या गुणोत्तरामध्ये वाटून घेण्यात येत होते. योजना राज्य सरकाराकरिता वैकल्पिक होती.
भारतात पीक विमा कंपन्या:
भारतीय कृषि विमा कंपनी मर्या. (एआयसीआय) द्वारा प्रवर्तित:
१          साधारण विमा कंपनी (जीआयसी)
२         कृषि व ग्रामीण विकासाकरिता राष्ट्रीय बॅंक (नाबार्ड)
इतर चार विमा उपकंपन्या आहेत:
१     नॅशनल इन्शुरन्स कंपनी लि..
२         न्यू इंडिया अशुअरन्स कंपनी लि.
३         ओरीएंटल इन्शुरन्स कंपनी लि.
४        युनाइटेड इंडिया इन्शुरन्स कंपनी लि.
बीएएसआयएक्सच्या सहकार्याने आयसीआयसीआय लोम्बार्डने पहिल्यांदा हवामान विम्याची तरतूद केली आहे. इफ्को टोकीयोने अलिकडेच हवामान विमा व्यवसायामध्ये प्रवेश केला आहे.
राष्ट्रीय कृषि विमा योजना (पीक विमा)
राष्ट्रीय कृषि विमा योजना (एनएआयएस) देशामध्ये रबी 1999-2000 पासून भारत सरकार द्वारे सुरू करण्यात आली होती. आमच्या राज्यामध्ये ही योजना कृषि विभाग, कृषि विमा कंपनी (कार्यान्वयन एजंसी) आणि आर्थिक व सांख्यिकी संचालनालयाच्या गोवणूकी सोबत खरीप 2000 हंगामापासून सुरु करण्यात आली आहे. राज्यामध्ये ही योजना जिल्हा सहकारी केंद्रीय बॅंका, ग्रामीण बॅंका, वाणिज्यिक बॅंका व प्राथमिक कृषि सहकारी संस्थांच्या प्रत्यक्ष सहयोगाने व गोवणूकीने कार्यान्वित करण्यात आली आहे.
उद्दिष्टे:-
  • अवर्षण, चक्रीवादळ आणि कीटक व रोग इत्यादीचा आपात यामुळे पीक वाया गेले तर शेतक-यांकरिता एका वित्तीय आधाराच्या उपायाची तरतूद करणे.
  • पुढील हंगामाकरिता एका पीक अपयशानंतर एका शेतक-याची उधार पात्रता पूर्ववत करणे.
  • शेती मध्ये प्रगतिशील शेती करण्याचे उपयोजन, उच्च मूल्य निविष्टि व उच्चतम तंत्रशास्त्र अंगीकारण्याकरिता शेतक-यांना उत्तेजन देणे.
  • शेती उत्पन्नात स्थैर्य आणण्या करिता मदत करणे, मुख्यतः आपात वर्षांमध्ये.
पीक संरक्षण:-
खरीप 2008 दरम्याने, वीस पीके संरक्षित करण्यात येतील उदा. 1. भात, 2. जवार, 3. बाजरा, 4. मका, 5. काळा हरभरा, 6. हीरवा हरभरा, 7. लाल हरभरा, 8. सोयाबीन, 9. भुईमूग (आय), 10. भुईमूग (युआय), 11. सूर्यफूल, 12. एरंडेल, 13. ऊस (पी), 14. ऊस (आर), 15. कापूस (आय), 16. कापूस (युआय), 17. मिरची (आय), 18. मिरची (युआय), 19. केळी, 20. हळद.
रबी 2007-08 दरम्याने, अकरा पीके संरक्षित करण्यात आली होती उदा. 1. भात, 2. जवार (युआय), 3. मका, 4. हिरवा हरभरा, 5. काळा हरभरा, 6. भुईमूग, 7. सूर्यफूल, 8. मिरची, 9. कांदा, 10. आंबा, 11. बेंगाल हरभरा.
राज्य अनुसार पीकांचे संरक्षण
राज्य संरक्षित क्षेत्र (हेक्टर मध्ये) संरक्षित पीके
आंध्र प्रदेश 3648680.76 भात, जवार, बाजरा, मका, रगी, काळा हरभरा, हिरवा हरभरा, लाल हरभरा, भुईमूग (आय), भुईमूग (युआय), एरंडेल, सूर्यफूल, कापूस (आय), कापूस (युएन आय), ऊस (पी), ऊस, मिरची (आय), मिरची (युआय), केळी, सोयाबीन, लाल मिरची, कांदा
आसाम 13068.80 आहू भात, साली भात, ताग, बोरो भात, गहू, रेइप व मोहरी, बटाटा, ऊस
बिहार 839012.71 भात, मका, मिरची, गहू, चणा, मसुर, अरहर, रेइप व मोहरी, बटाटा, कांदा, ऊस, ताग
छत्तीसगड 1375145.37 भात (युआय), कोडो कुटकी, भात (आय), सोयाबीन, भुईमूग, अरहर, जवार, तीळ, मका, गहू (युआय), गहु (आयआरआर), बेंगाल हरभरा, रेइप व मोहरी, जवस, बटाटा
गोवा 606.79 भात, रगी, भुईमूग, ऊस, डाळी
गुजरात 1896094.18 बाजरा, मका, काळा हरभरा, हिरवा हरभरा, तूर, केळी, भुईमूग, रगी, एरंडेल, मॉथ (पतंग), तीळ, कापूस, गहू (आय), गहू (युआय) रेइग व मोहरी, हरभरा, बटाटा, एस भुईमूग, एस बाजरा, जिरे, इझाबगोल, लसूण, कांदा
हरियाणा 71262.78 बाजरा, मका, कापूस, अरहर, हरभरा, मोहरी
हिमाचल प्रदेश 20250.44 भात, मका, बटाटा, गहू, सातू
जम्मू व काश्मीर 7588.61 भात, मका, गहू (आय), गहू (युआय), मोहरी
झारखंड 517036.32 भात, मका, बटाटा, गहू, रेइप व मोहरी, बेंगाल हरभरा
कर्णाटक 2692781.22 भात (आय), भात (आरएफ), जवार (आय), जवार (आरएफ), बाजरा (आय), बाजरा (आरएफ), मका (आय), मका (आरएफ), रगी (आय), रगी (आरएफ), नवाने (आरएफ), सावे (आरएफ), तूर (आय), तूर (आरएफ), काळा हरभरा, हिरवा हरभरा (आरएफ), घोड्याचे चणे, भुईमूग (आय), भुईमूग (आरएफ), सूर्यफूल (आय), सूर्यफूल (आरएफ), सोयाबीन (आय), सोयाबीन (आरएफ), तीळ (आरएफ), एरंडेल (आरएफ), बटाटा (आय), बटाटा (आरएफ), कांदा (आय), कांदा  (आरएफ), कापूस (आय), कापूस (आरएफ), मिरची (आय), मिरची  (आरएफ), गहू (आय), गहू (आरएफ), बेंगाल हरभरा (आय), बेंगाल हरभरा (आरएफ), केशरफूल (सॅफ फ्लॉवर) (आरएफ), केशर फूल (आय), जवस
केरळ 24590.84 भात, टॅपिओक, अननस, हळद, आले, केळी
मध्य प्रदेश 4548265.74 भात (आय), भात (युएन), जवार, बाजरा, मका, कोडो कुटकी, तूर, भुईमूग, तीळ, सोयाबीन, कापूस, केळी, गहू (आय), गहू (युएन), बेंगाल हरभरा, रेइप व मोहरी, बटाटा, कांदा
महाराष्ट्र 1314168.56 भात, जवार, बाजरा, मका, रगी, भुईमूग, सूर्यफूल, सोयाबीन, तीळ, नीगर, तूर, उडीद, मूग, कापूस, कांदा, ऊस, गहू (आय), गहू (युएन), जवार (आय), जवार (युएन), बेंगाल हरभरा, केशरफूल
मेघालय 4092.18 आहू भात, साली भात, बोरो भात, आले, बटाटा, रेइप व मोहरी
ओरीसा 1089845.97 भात, मका, भुईमूग, लाल हरभरा, नीगर, कापूस, मोहरी, बटाटा, ऊस
राजस्थान 5702717.89 भात, जवार, बाजरा, मका, मूग, मॉथ (पतंग), उडीद, भुईमूग, गाय वाटाणा (कावपिया), सोयाबीन, अरहर, तीळ, एरंडेल, गवार, गहू, सातू, हरभरा, मोहरी, तारामीरा, मसुर, धणा, जिरे, मेथी, इझाबगोल, सोन्फ
सिक्कीम 20.43 सोयाबीन, फिंगर मिलिट (बाजरी-ज्वारी इ. धान्ये), मका, अमान भात, आले, बटाटा, सातू, उडीद, मोहरी, गहू
तामीळनाडू 440005.64 भात, रगी (युआय), रगी (आय), मका (आरएफ), भुईमूग (आय), कापूस (युआय), कापूस (आयआरआर), कापूस (तांदूळ सोबती), टॅपिओक, बटाटा, कांदा, हळद, केळी, मिरची, आले, घोड्याचे चणे, काळा हरभरा, ऊस, तीळ, बाजरा (आय), जवार (आय).
उत्तरप्रदेश 2585076.36 भात, मका, उडीद, भुईमूग, सोयाबीन, ऊस, अरहर, जवार, बाजरा, तीळ, गहू, हरभरा, वाटाणा, मोहरी, बटाटा, मसुर
पश्चिम बंगाल 486718.53 अमान भात, ऑस बोरो भात, मका, गहू, रेइप व मोहरी, बटाटा
त्रिपुरा 1735.47 अमान भात, ऑस भात, बोरो भात, बटाटा
उत्तरांचल 23220.99 भात, रगी, गहू, बटाटा
अं. व नि. बेटे 106.00 भात
पॉण्डेचेरी 3719.53 भात I, II, III, कापूस, ऊस, भुईमूग
संरक्षित शेतकरी:-
पीक विमा सर्व ऋणको शेतक-यांना अनिवार्य व बिगर-ऋणको शेतक-यांना ऐच्छिक आहे.
संरक्षित जोखीम व अपवर्जन:
व्यापक जोखीम विमा बिगर टाळता येण्याजोग्या जोखीमा, उदा..:
१          नैसर्गिक आग व विजा
२         वादळ, गारपीट, चक्रीवादळ, तुफान, तुफान, तुफान, झंझावात इत्यादी.
३         पूर, जलमयता व माती घसरणे
४        अवर्षण, सुका पडणे
५        कीटक/ रोग
इत्यादी मुळे होणारे उत्पन्न नुकसान संरक्षित करण्या करिता तरतूद करेल.
टिप्पणी: युद्ध व आण्विक जोखीम, विव्देषपूर्ण नुकसान व इतर टाळता येण्याजोग्या जोखीमांमुळे होणारे नुकसान वगळण्यात येईल.
विमा हप्ता अर्थसहाय्य:
विमा हप्त्यामध्ये 50% अर्थसहाय्य भारत सरकार व राज्य/केंद्र शासित प्रदेश सरकार द्वारे समान प्रमाणात वाटून घेण्यात येणा-या लहान व किरकोळ शेतक-यांच्या संबंधा मध्ये देणे आहे. विमा हप्ता अर्थसहाय्य योजनेच्या कार्यान्वयनाच्या पहिल्या वर्षाच्या समाप्तिवर शेतक-यांचा प्रतिसाद व वित्तीय परिणामांच्या पुनर्विलोकनाच्या अधीन तीन ते पाच वर्षांच्या एका कालावधीमध्ये सूर्यास्त आधारावर एकावेळी देण्यात येईल.
क्षेत्र दृष्टिकोन व विम्याचे एकक :-
योजना “क्षेत्र दृष्टिकोन” आधारावर अर्थात विस्तीर्ण आपत्तिकरिता प्रत्येक अधिसूचित पीकासाठी निश्चित केलेली क्षेत्रे व स्थानिक आपत्ति उदा. गारपीट, माती घसरणे, चक्रीवादळ व पूर इत्यादी करिता व्यक्तिगत आधारावर चालविण्यात येईल. निश्चित केलेले क्षेत्र (अर्थात विम्याचे एकक क्षेत्र) एक ग्राम पंचायत, मंडळे, राज्य सरकार द्वारे निश्चित करण्यात येणा-या मंडळांचा किंवा जिल्हयांचा समूह असेल. तथापि, प्रत्येक भाग घेणा-या राज्य सरकारने तीन वर्षांच्या एका अधिकतम कालावधी मध्ये एकक रुपात ग्राम पंचायतीच्या स्तरापर्यंत पोहोचणे आवश्यक राहील.

विम्याची रक्कम/संरक्षणाची मर्यादा :
विम्याची रक्कम (एसआय) विमा उतरलेल्या शेतक-यांच्या विकल्पावर विमा उतरलेल्या पीकाच्या सुरुवातीच्या उत्पन्नाच्या किंमती पर्यंत वाढविण्यात येईल. तथापि, एक शेतकरी वाणिज्यिक दरांवर विमा हप्त्याच्या भरण्यावर निश्चित केलेल्या क्षेत्राच्या सरासरी उत्पन्नाच्या 150% पर्यंत सुरुवातीच्या उत्पन्न स्तराच्या किंमतीच्या पुढे त्याच्या पीकाचा विमा उतरवू शकेल. ऋणको शेतक-यांच्या प्रकरणा मध्ये विम्याची रक्कम अग्रिम पीक कर्जाच्या रक्कमेच्या कमीत कमी समान असावी. अधिक, ऋणको शेतक-यांच्या प्रकरणा मध्ये, विमा प्रभार कर्ज प्राप्त करण्याच्या प्रयोजना करिता वित्त परिमाणाच्या अतिरिक्त असतील. पीक विमा संवितरण प्रक्रियांच्या प्रकरणां मध्ये आरबीआय / नाबार्डचे मार्गदर्शन बंधनकारक राहील.
विमा हप्त्याचे दर:
विमा हप्त्याचे दर बाजरा व गळित धान्यांकरिता 3.5%, इतर खरीप पिकां करिता 2.5%, गहू करिता 1.5% व इतर रबी पिकांकरिता 2% आहेत. जर विमागणितीय आधार सामग्रीच्या आधारावर तयार केलेले दर विहित दरापेक्षा कमी आहेत तर, निम्न दर लागू होईल. लहान व किरकोळ शेतक-याची व्याख्या खालील अनुसार राहीलः-
किरकोळ शेतकरी: 1 हेक्टर किंवा कमी (2.5 एकर) जमीन धारण करणारा एक शेतकरी.
ऋतुमानता अनुशासन:
१)              ऋणको शेतक-यांकरिता पालन करण्यात येणारे विस्तृत ऋतुमानता अनुशासन खालील अनुसार राहीलः
कार्यक्रम खरीप रबी
कर्ज कालावधी एप्रिल ते सप्टेंबर ऑक्टोबर ते मार्च
घोषणा स्वीकृति करिता कट-ऑफ तारीख नोव्हेंबर मे
उत्पन्न आधार सामग्री स्वीकृतिकरिता कट-ऑफ तारीख जानेवारी / मार्च जुलै / सप्टेंबर
२)   बिगर-ऋणको शेतक-यांच्या संबंधा मध्ये प्रस्ताव स्वीकृति करिता विस्तृत कट-ऑफ तारखा खालील अनुसार राहतील :-
१          खरीप हंगामः 31 जुलै
२         रबी हंगामः 31 डिसेंबर
तथापि, ऋतुमानता अनुशासनात फेरबदल करण्यात येईल, जर आणि जेथे राज्य / केंद्रशासित प्रदेश व भारत सरकार सोबत विचारविनिमयामध्ये आवश्यक आहे.

संरक्षणाचे स्वरूप व क्षतिपूर्ति :-
राष्ट्रीय कृषि विमा योजना अंतर्गत भरपाई खालील सूत्रावर पीक कापणी प्रयोगाच्या आधारावर आकारलेल्या सरासरी उत्पन्नाच्या आधारावर निश्चित केलेल्या क्षेत्रांमध्ये निश्चित केलेल्या पिकांकरिता परिगणित करण्यात येईल.
आरंभ उत्पन्न – वास्तविक उत्पन्न
- – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – – -    X  विम्याची रक्कम
आरंभ उत्पन्न (कर्ज मंजूर रक्कम)
जेथे:
आरंभ उत्पन्न = हमी प्राप्त उत्पन्न
वास्तविक उत्पन्न = निश्चित केलेल्या पीकाचे वर्तमान उत्पन्न
विम्याची रक्कम = मंजूर कर्ज
जेव्हा जेव्हा उत्पन्न नुकसान आढळेल, भरपाई रक्कम भारतीय कृषि विमा कंपनी मर्यादित द्वारे परिगणित करण्यात येईल, व ती संबंधित बॅंकां द्वारे पात्र ऋणकोंच्या खात्यांमध्ये जमा करण्यात येईल. एका विशिष्ट विमा एककामध्ये, जर वास्तविक उत्पन्न आरंभ उत्पन्नापेक्षा (हमी प्राप्त) अधिक आहे, तर भरपाई शून्य राहील.
पीक विम्याकरिता अर्ज कसा करावा
प्रत्येक पीक हंगामाच्या सुरुवातीला, जीआयसी सोबत सल्लामसलत करुन राज्य सरकार /केंद्र शासित प्रदेश प्रशासन पीके अधिसूचित करेल व क्षेत्रे निश्चित करेल, जी हंगामा दरम्याने योजने अंतर्गत संरक्षित करण्यात येतील. विमा हप्त्या सोबत पीक विम्याचा मासिक पीक-अनुसार व क्षेत्र-अनुसार तपशील नोडल पॉइण्टला पाठवावा व विविध कर्ज संवितरण पॉइण्ट कडून अशा माहितीच्या प्राप्तिवर नोडल पॉइण्ट निश्चित कट-ऑफ तारखांनुसार मासिक आधारावर त्याची छाननी करेल व तो जीआयसीला पारेषित करेल. ऋणको शेतक-याने कर्जा सोबत, ज्याकरिता बॅंक त्याला खाली निर्दिष्ट रुपात घोषणा प्रपत्र भरायला व संबंधित दस्तऐवज प्रस्ताव प्रपत्राला संलग्न करायला भाग पाडेल, पीक विमा घ्यावा. बिगर-ऋणको शेतकरी, जो योजने मध्ये दाखल होण्याकरिता इच्छुक आहे, त्याने प्रस्ताव व एनएआयएसचे घोषणा प्रपत्र भरावे व ते वाणिज्यिक बॅंकेची ग्राम शाखा किंवा क्षेत्रीय ग्रामीण बॅंक किंवा सहकारी बॅंकेची पीएसीएस मध्ये विम्याच्या हप्त्या सोबत सादर करावे. प्रस्ताव स्वीकारताना विमा रक्कमेच्या तपशील, अधिकतम मर्यादा इत्यादीची पडताळणी करणे शाखा/पीएसीएसची जबाबदारी आहे. तपशील त्यानंतर एकत्रीकृत आहे व तो सरकारच्या अधिसूचने मध्ये विनिर्दिष्ट तारखांच्या पूर्वी जीआयसी राज्य स्तरीय पीक विमा विभागाला पुढील प्रेषणाकरिता संबंधित नोडल पॉइण्टना पाठवावा.
संलग्न करण्या करिता प्रपत्रेः
  1. बिगर-ऋणको शेतक-या करिता प्रस्ताव प्रपत्र
  2. ऋणको शेतक-याकरिता घोषणा प्रपत्र
  3. बिगर-ऋणको शेतक-या करिता घोषणा प्रपत्र
कृषि विमा रक्कम / विमा हप्त्याची परिगणना :
विमा हप्त्याची रक्कम काही घटकांवर उदा. शेतक-याच्या जमीनीचा आकार, त्याची वित्तीय स्थिति, विमा उतरविण्यात आलेल्या पीकांची संख्या व विम्याच्या रक्कमेवर अवलंबून आहे. शेतकरी एक दावा प्रपत्र सादर करुन बॅंकांकडून दावा करु शकतील. दावा प्रतिनिधी पीकांना हानी पोचविणा-या कारणांच्या व्याप्तिचे विश्लेषण करतील. सर्वेक्षकाच्या अहवालावर आधारित, दावा एक महिन्याच्या आत शेतक-यांना देण्यात येईल.

कृषि विमा दाव्या करिता आवश्यक दस्तऐवज :

१          शेतक-याने पदनिर्देशित शाखा / पीएसीएस जवळ जाणे आवश्यक आहे व विहित स्वरुपामध्ये प्रस्ताव प्रपत्र सादर करावे.
२         शेतक-याने लागवडयोग्य जमीनीच्या कब्जाच्या संबंधामध्ये दस्तऐवजी पुरावा सादर करणे आवश्यक आहे (पास बुक व उता-याची प्रत).
३         जमीन महसूल पावती संलग्न करावी.
शेतक-याने, जर आवश्यक असेल तर, क्षेत्र पेरणी पुष्टीकरण प्रमाणपत्र पुरवणे आवश्यक आहे.
दावा मान्यता व समझोता करिता प्रक्रिया:
१. विहित कट-ऑफ तारखांनुसार राज्य/केंद्र शासित प्रदेश सरकारांकडून एकदा उत्पन्न आधार सामग्री प्राप्त झाली, तर दावे आयए द्वारे तयार करण्यात व समझोता करण्यात येतील.
२. दावा  तपशीलांसोबत दावा धनादेश व्यक्तिगत नोडल बॅंकांना प्रदान करण्यात येतील. बॅंक सामान्य लोकांच्या स्तरावर, आळीपाळीने, व्यक्तिगत शेतक-यांच्या खात्यांमध्ये जमा करेल व त्याच्या सूचना फलकावर लाभाधिका-यांचा तपशील प्रदर्शित करील.
३. स्थानिक घटनेच्या उदा. गारपीट, माती घसरणे, चक्रीवादळ व पूर इत्यादीच्या संदर्भामध्ये आयए, डीएसी/राज्य/केंद्रशासित प्रदेशांसोबत विचार विनिमय करुन व्यक्तिगत शेतकरी स्तरावर अशा हानिचा अंदाज करण्या करिता एक प्रक्रिया विकसित करेल. अशा दाव्यांचा समझोता आयए व विमेदार दरम्याने व्यक्तिगत आधारावर करण्यात येईल.
हवामान विमा योजनाः
हवामानाच्या लहरींमुळे होणा-या हानिकरिता विमा-अधिक पाऊस, पावसात तूट, सूर्यप्रकाशाची उणीव इ.
आरंभ करण्यात आलेल्या हवामान विमा योजना : वर्षा बीमा२००५
व्याप्ति :
वर्षा बीमा तुटीच्या पावसामुळे पीक उत्पन्ना मध्ये अपेक्षित तुटीला संरक्षण देते. वर्षा बीमा शेतक-यांच्या सर्व प्रकारां करिता ऐच्छिक आहे. ज्यांना पावसाच्या अनिष्ट आपातामुळे वित्तीय रूपात नुकसान पोहचले आहे, ते योजने अंतर्गत विमा घेऊ शकतील. सुरुवातीपासून वर्षा बीमा शेतक-यांकरिता अर्थपूर्ण आहे, ज्यांच्या करिता राष्ट्रीय कृषि विमा योजना (एनएआयएस) ऐच्छिक आहे.

विम्याचा कालावधी :
विमा लघु कालावधी पिकां करिता जून ते सप्टेंबर, मध्यम कालावधी पिकां करिता जून ते ऑक्टोबर व दीर्घ कालावधी पिकांकरिता जून ते नोव्हेंबर दरम्याने उपयोगात येतो. अधिक, हे कालावधी राज्य-विनिर्दिष्ट आहेत. पेरणी अपयश विकल्पाच्या प्रकरणामध्ये तो 15 जून ते 15 ऑगस्ट पर्यंत आहे.
वर्षा बीमा कसा खरेदी कराल :
प्रस्ताव प्रपत्रे सर्व कर्ज संवितरण केंद्रावर उदा. सर्व सहकारी / वाणिज्यिक / ग्रामीण बॅंकांच्या पीएसी शाखांवर उपलब्ध आहेत. सामान्य लोकांच्या स्तरावर वर्षा बीमा अंतर्गत संरक्षण एनएआयएस, विशेषतः सहकारी क्षेत्र संस्था, रूपात ग्रामीण वित्त संस्थांच्या (आरएफआय) वर्तमान जाळ्या मार्फत बहुधा देण्यात येईल. तसेच एआयसी त्याच्या जाळ्याच्या उपलब्धतेच्या अधीन प्रत्यक्ष बाजार / विम्याची तरतूद करेल. ग्रामीण क्षेत्रांमध्ये कार्य करणा-या संस्था औपचारिक व अनौपचारिक संस्था उदा. एनजीओ, स्वयं मदत समूह (एसएचजी), शेतक-यांच्या समूहांचे जाळे वर्षा बीमाच्या बटवड्याकरिता उपयोगात आणता येऊ शकेल. वर्षा बीमा अंतर्गत विम्या करिता प्रस्तावित शेतक-यां जवळ आरएफआय शाखेमध्ये एक बॅंक खाते असणे आवश्यक आहे, जी त्याचे/तिचे विमा व्यवहार सुकर करेल.
विमा खरेदी कालावधी :
एक शेतकरी इतर विकल्पांकरिता 30 जून व पेरणी अपयश विकल्पा करिता फक्त 15 जून पर्यंत वर्षा बीमा खरेदी करु शकेल.
संरक्षण विकल्पः
विकल्प - I: मोसमी पर्जन्यमान विमा :
संपूर्ण हंगामा करिता साधारण पर्जन्यमानाकडून (मिमी. मध्ये) वास्तविक पर्जन्यमाना मध्ये 20% व अधिकच्या नकारात्मक विचलना समोर संरक्षण दिलेले आहे. वास्तविक पर्जन्यमान जून ते नोव्हेंबर पर्यंत मासिक संचयी पर्जन्यमान आहे (लघु व मध्यम कालावधी पिकांकरिता जून ते सप्टेंबर किंवा ऑक्टोबर सोबत). पैसे पूर्णपणे देण्याची संरचना ह्या प्रकारे बनविण्यात आली आहे की, उत्पन्न पर्जन्यमानामध्ये प्रतिकूल विचलनाच्या विविध श्रेणीशी परस्पर संबंद्ध आहे. प्रत्येक हेक्टर विम्याची रक्कम अधिकतम संभाव्य हानिच्या तदनुरुप अधिकतम पैसे पूर्णपणे देणे आहे. दावा पैसे पूर्णपणे देणे एका श्रेणीबद्ध प्रमाणांवर (टप्प्यां मध्ये) राहील, जे वास्तविक पर्जन्यमानामध्ये प्रतिकूल विचलनाच्या विविध प्रमाणांनुसार असेल.
विकल्प – II: पर्जन्यमान वितरण निर्देशांक :
संपूर्ण हंगामा करिता साधारण पर्जन्यमान निर्देशांका कडून वास्तविक पर्जन्यमान निर्देशांकामध्ये 20% व अधिकच्या प्रतिकूल विचलना समोर संरक्षण दिलेले आहे. निर्देशांक हंगामा मध्ये साप्ताहिक पर्जन्यमाना करिता परस्पर संबंध वाढविण्याकरिता निर्माण करण्यात आलेला आहे. निदेशांक आयएमडी स्टेशन ते स्टेशन व पीक ते पीक पर्यंत कमी अधिक होतील. प्रत्येक हेक्टर विम्याची रक्कम अधिकतम संभाव्य हानिच्या तदनुरुप अधिकतम पैसे पूर्णपणे देणे आहे. दावा पैसे पूर्णपणे देणे एका श्रेणीबद्ध प्रमाणावर (टप्प्यांमध्ये) राहील, जे वास्तविक पर्जन्यमान निर्देशांका मध्ये प्रतिकूल विचलनाच्या विविध प्रमाणांनुसार असेल.

विकल्पIII: पेरणी अपयश :
15 जून व 15 ऑगस्ट दरम्याने 40%  पुढे साधारण पर्जन्यमान (मिमी. मध्ये) कडून वास्तविक पर्जन्यमाना मध्ये (मिमी. मध्ये) प्रतिकूल विचलना समोर संरक्षण दिलेले आहे. प्रत्येक हेक्टर विम्याची रक्कम पेरणी कालावधीच्या समाप्ती पर्यंत शेतक-या द्वारे केलेला अधिकतम निविष्ट खर्च आहे व ती पूर्व विनिर्दिष्ट आहे. दावा पैसे पूर्णपणे देणे एका श्रेणीबद्ध प्रमाणावर राहील, जे पर्जन्यमान विचलनांच्या विविध प्रमाणानुसार असेल. विम्याच्या रक्कमेच्या 100% अधिकतम पैसे पूर्णपणे देणे 80% व अधिकच्या विचलनांवर उपलब्ध आहे.
विम्याची रक्कम :
विम्याची रक्कम पूर्व-विनिर्दिष्ट आहे व साधारणपणे उत्पादन खर्च व उत्पादनाची किंमत दरम्याने आहे. पेरणी अपयश विकल्पाच्या प्रकरणा मध्ये, पेरणी कालावधी, जो पुन्हा पूर्व-विनिर्दिष्ट आहे, समाप्ती पर्यंत तो शेतक-या द्वारे केलेला अधिकतम निर्विष्ट खर्च आहे.
विमा हप्ता :
विमा हप्ता विकल्प ते विकल्प व पीक ते पीक पर्यंत कमी अधिक होईल विमा हप्त्याचे दर लाभ लक्षात घेऊन आशावादी आहेत, व 1% पासून सुरु होतात.
दावा भरण्याचे वेळापत्रक व प्रक्रिया:
दावे तयार करण्याची प्रक्रिया स्वयंचलित आहे अर्थात विमेदार शेतक-या द्वारे दाव्यांची सूचना किंवा गहाळ माहिती सादर करण्या करिता आवश्यकता नसेल. साधारणपणे दावे क्षतिपूर्ति कालावधीच्या समाप्ती पासून एका महिन्या मध्ये वास्तविक पर्जन्यमान आधार सामग्रीच्या आधारावर चुकता करण्यात येणार आहेत.

योजना..................

किसान क्रेडिट कार्ड योजना

१.                    शेतीसाठी खेळते भांडवल पुरवणारी बँकेची योजना
२.                   सर्व प्रकारच्या पीक लागवडी / जोपासनेची तरतूद उदा. भाजीपाला, फुले, नगदी पिके, भुसार पिके, गळीत पिके, तृणधान्ये, फळबागा इत्यादी.
३.                   नगदी स्वरुपात कर्ज वाटप. रु. ५०,०००/- हजारापर्यंत गपाण खर्च नाही.
४.                   १० ते २० %  आकस्तिक खर्चाची तरतूद.
५.                   शेतकन्याला पतपुस्तिका व चेक बुक दिले जाते.
६.                   कँश क्रेडिट मर्यादा ठरवून शेतकन्याला दिलेल्या मर्यादित खात्यांत व्यवहार करता येतो.
७.                   वैयक्तिक अपघात विमा योजनेसाठी पात्र. पिकविमा उपलब्ध.
८.                   कागदपत्रांचे अवडंबर नाही. जमिनीवर नाममात्र रकमेचा बोजा चढविला जातो.
९.                   दरवर्षी खात्याचा आढावा घेण्याची सुविधा उपलब्ध. गरजेप्रमाणे पत मर्यादा वाढविली जाते.
१०.                 सरल व्याज.


किसान समाधान क्रेडीट कार्ड योजना



१.        शेती कर्जाची कमीत कमी २ वर्षे नियमितपणे परतफेड करणारे सर्व पात्र सधन शेतकरी.
२.       कर्ज मर्यादा सध्याच्या एकूण वार्षिक उत्पत्राच्या ५ पट किंवा तारणसाठी घावयाच्या जमिनीच्या किंमतीच्या ५० %  दोन्हीपैकी कमी असणारी रक्कम.
३.       एकूण कर्ज रकमेच्या १० % जास्तीत जास्त रु ५०, ०००/- आकस्तिक खर्चाची वाढीव तरतूद
१.        कर्ज रकमेत रकमेत शोतीसाठी कमी मुदतीचे खेळते भांडवल व मध्यम / दिर्घ मुदतीच्या विकास कर्ज रकमांचा समावेश.
२.       पात्र शेतकच्यांना समाधान कार्ड, पतपुस्तीका व चेकबुक पुरविले जाते.
३.       खालील विमा योजनांचे संरक्षण
अ. वैयक्तिक अपघात विमा योजना
ब. राष्ट्रीय कृषी विमा योजना (एच्छिक)
४.       तारणपोटी जमीनीवर बँकेच्या कर्जाचा इकराराने बोजा चढविला जातो,



कृषी यांत्रिकीकरण योजने अंतर्गत विशेष सवलती


१.        नवीन किंवा जूना ट्रँक्टर खरेदीसाठी २५ अशवशक्ती पर्यंतचाया ट्रँक्टरसाठी फक्त ८ अकर बारमाही बागायत जमीन आवश्यक.
२.       पॉवर टिलरसाठी फक्त ३ त ५ एकर बारमाही बागायत जमीन आवश्यक.
३.       ट्रँक्टर व पॉवर टिलरसाठीच्या रु. ५०,०००/-पर्य़ंतच्या कर्जिस मार्जिन रकमेची आवश्यकता नाही. रु.५०,०००/- पुढील कर्जास फक्त १५ ते २० % मार्जिन रक्कम.
४.       शासनाकडून अनुदान मिळाळ्यास वेगळया मार्जिन रकमेची आवश्यकता नाही.
५.       तारणसाठी जमिनीचे गहाणखत करणे आवश्यक.
६.       बँकेच्या काही ट्रँक्टर व पॉवर टिलर कंपन्यांशी सामंजस्त करार. त्यानुसार शेतकच्यांना विशेष कँश डिस्काउंट व काही विना शुल्क सव्हिसेस उपलब्ध.
७.       परतफेड – नविन ट्रँक्टर … १ वर्षात, पॉवर टिलर … ७ वर्ष



शेतकच्यासाठी शेत जमीव खरेदी योजना


१.        नाबार्डच्या व्याख्येप्रमाणे लहान, अति लहान बटाईने किंवा कुळाने शोती करणारे शोतकरी ह्ग योजनाचा फाचदी घेऊ शकतात.
२.       जमीन खरेदी व विकास खर्चसाठी जास्तीत जास्त रुपये १० लाख कर्ज उपलब्ध.
३.       रु. ५०,०००/- पर्यंतच्या कर्जास मर्जिन आवश्यक नाही. त्यापुढील कर्जास कमीत कमी १० %
४.       तारण म्हणून विकत घेतलेल्या जमीनीचे गहाणखत.
५.       परतफेडीचा कालावधी ७ ते १२ वर्षे.
६.       व्याजदर बँकेच्या प्रचलित दरानुसार
७.       खरेदी करावयाची जमीन त्याच गावातील किंवा मालकीच्या जमीनीपासून ३ ते ५ कि.मी. च्या आत असावी.
८.       जमीन खरेदी बरोबर विकास कर्ज उपलब्ध.



कृषी पदवी धारकांसाठी अँग्री क्लिनिक व अँग्रो बिझेनेस सेंटर काढण्यासाठी योजना



१)        कृषी किंवा कृषी संलग्न विषयातील पदवी धारक उघोजक वैयक्तिक कींवा संयुक्तपणे ह्ग योजनेचा फायदा घेण्यासाठी पात्र.
२)       ह्ग योजनेअंतर्गत कृषी पदवी धारकाने तंत्रक्षान प्रसाराने पिकांचे रोग व किड नियंत्रण आदी बाबत शेतकन्यांना मार्गदर्शन करणे अपेक्षित आहे.
३)       या योजने अंतर्गत वैयक्तिक कर्जासाठी १० लाखाची / मर्यादा संयुक्तपणे घेतलेल्या प्रकल्पास रु. ५० लाखाची / मर्यादा.
४)       रु. ५ लाख पर्यँतच्या कर्जस मार्जनची आवश्यकता नाही. यापुढील कर्जाल अ. जा/ महिला लाभार्थीसाठी नाबार्डच्या मार्जीन मनी असिस्टोन्स योजनेखाली ५० % मार्जीन मनी उपलब्ध आहे.
५)       लाभार्य़ीस कर्जाशी निगडीत  २५ %  अनुदान उपलब्ध आहे. अजा / अजा महिला लाभार्थ्यास ३३ %  अनुदान उपलब्ध आहे. सदर रक्कम ३ वर्षे पुर्ण झाल्यावर मिळते.
६)       पहिली दोन वर्षे कर्जावरील पूर्ण व्याज रकमेचे अनुदान मिळते.
७)       वरील दोन्हीही प्रकारचे अनुदान बँक कर्जचे नियमितपणे परतफेड करणन्यासच मिळते. परतेफेडीचा कालावधी प्रकळ्पानुसार ५ ते १० वर्षे.
८)       उपरोक्त योजने अंतर्गत निवड झाल्यावर मान्याप्राप्त प्रशिक्षण संस्थेत विना शुल्क प्रशिक्षाणाची सोय.


शोतकरी मंडळ योजना


अ) शेतकरी मंडळ हे गांवचे खुले व अनौपचारिक व्यासपीठ
१.        योजनेचे उद्दिष्ट- कर्जच्या माध्यमातून शेतकच्यांचा विकास. कृषी तंत्रक्षान प्रसारण क्षमता बोंधणी इत्यादी.
२.       मंडळातील सदस्यांची संख्या कमीत कमी १० व जास्तीत जास्त कितीही.
३.       मंडळाचे बिगर थकबाकीदार, सर्व शेतकरी सदस्य होऊ शकतात.
४.       प्रत्येक मंडळात मुख्या स्वयंसेवक व सहायक स्वयंसेवक असे दोन पदाधिकारी असतात.
५.       एक गांव एक शेतकरी मंडळ. नजीकच्या २-३ गावांना मिळून देखील एक शेतकरी मंडळ काढता येते.
६.       मंडळाला नोंदणीची आवश्यकता नाही.
७.       मंडळाचे बँकेच्या नजीकच्या शाखेत बचत खाते उघडणे आवश्यक आहे.
८.       मंडळामार्फत कृषी तंत्रझान प्रसारणसाठी विविध कार्यक्रम उदा, शौक्षाणिक, भेटी, तक्षांचे व्याख्यान प्रगतीशील शेतकच्यांच्या शेकांने भेटी इत्यादी.
९.       नाबार्ड मार्फत पहिले तीन वर्ष काही आर्थिक सवलती उपलब्ध.
१०.     मंडळाच्या सदस्याना कृषी कर्ज उपलब्ध करुन देण्यास प्राधान्य.
११.     शेतकरी मंडळे बचत गटांची निर्मिती करु शकतात. बँकेला वसुलीसाठी व नव-नवीन योजना राबविण्यासाठी मदत करु शकतात.
१२.     बँकर व कर्जदार दोघांनाही फायहेशीर.



व्हेचर कँपिटल फॉर डे अरी व पोलट्री योजना


१.        पात्र शेतकरी वैयक्तिकरित्या किंवा संयुक्तपणे ह्ग योजनेचा फायदा घेऊ शकतात.
२.       पात्र व्यवसाय व प्रकल्प किंमत-
अ) लहान डेअरी – ( १० म्हशी किंवा संकरीत गायी) दुधाचा महापूर योजना ज्या तालुक्यात राबविली आहे त्या तालुक्यांना ही योजना लागु नाही. प्रकल्प किंमत – रु. ३ लाख.
ब) मिल्कींग मशिन व बळ्क मिल्क कुलींग युनिट (२००० लि. क्षमतेपर्यंत) प्रकल्प किंमत – रु १५ लाख.
क) स्थानिक दुग्धजन्य पदार्थ तयार करणयासाठी मशिनरी विकत घेणे.
प्रकल्प किंमत – रु १० लाख.
ड) दुग्ध पदार्थ वाहतुक व्यवस्था (कोल्ड चेन सहीत
प्रकल्प किंमत – रु २० लाख.
इ) खाजगी व्हेटरनरी क्लिनिक काढण्यासाठी रु. २ लाख. फिरते क्लिनिक व स्थानिकासाठी रु. १.५० लाख
उ) पोल्ट्री ब्रीडींग फार्म
प्रकल्प किंमत – रु ३० लाख.
३.       मार्जिन श्क्कम १० %
४.       प्रकल्प किंमतीच्या ५० %  बीनव्याजी वहेंचर कँपिटल
५.       बँक कर्ज – प्रकल्प किंमतीच्या ४० %
६.       परतफेड कालावधी ७ वर्षे
७.       योजनेची अंमलबजावणी नाबार्ड बँकांमार्फत करते.
८.       नियमित कर्जफेड करणान्यांस बँकेने दिलेल्या कर्जवर ५० %  व्याजासाठी अनुदान मिळते.

कृषी कर्जाच्या इतर योजना


१)        राष्ट्रीय फलोघान मंडळामार्फत फलोत्पादन विकास अंतर्गत राबनिल्या जाणाच्या विविध योजना.
२)       केंद्र शासन पुरस्कृत अ.जा.व.अ.ज.च्या शेतकन्यांसाठी सिंचनासाठी शेततळी बांधण्यामाठी योजना.
३)       राष्ट्रीय प्रकल्प – सेद्रीय शेती अंतर्गत विविध उपक्रम.
४)       ठिंबक सिंचन योजना.
५)       हरितगृह योजना
६)       कृषी निर्यात क्षोन अंतर्गत विविध फळे, फुले व भाजीपाला पिकांना कर्ज
७)       करार पध्दतीने शेती प्रकल्पांना कर्ज
८)       बचत गटंना कृषी उत्पादन व कृषी विकास कर्ज.
९)       कुळाने/ बटाईत शेती करणन्या शेतकन्यांच्या संयुक्त देणदार गटांना कर्ज (Joint liability Groups (JLG’s)
१०)     ग्रामीण भागात पेट्रो प्राँडक्टस विकण्यासाठी काढलेल्या किसान सेवा केंद्राना कर्ज
११)     शेतकन्यांना घरगुती गँस शेगडी खरेदीसाठी कर्ज सोय.
१२)     शेतकनायांना दुचाकी वाहन खरेदीसाठी कर्ज
१३)     ग्रामीण भागात स्वच्छतागृह बंधणेसाठी कर्ज

Friday, 28 December 2012

वडाचे झाड करते पर्यावरण संतुलन

वड, उंबर आणि पिंपळ हे तिन्ही वृक्ष परंपरागत सण, औषधी इत्यादीसाठी उपयुक्त आहेत. हे तिन्ही वृक्ष ग्रामीण भागात कमी झाले असल्याने पर्यावरण संपन्न गावे निर्माण करण्यासाठी या वृक्षाची लागवड गाव परिसर, सार्वजनिक जागा, रस्ते, शाळा, महाविद्यालये, पाण्याचे पाट, नद्या काठ इ. ठिकाणी होणे आवश्‍यक आहे. 

वड, उंबर आणि पिंपळ हे वृक्ष वातावरण शुद्धी, प्रदूषण कमी करणारे आहेत. त्याच बरोबर या झाडांचा उपयोग चाऱ्यासाठी, सावलीसाठी महत्त्वाचा आहे. याचबरोबरीने पंचवत्कल औषधी (वड, पिंपळ, उंबर, पारसभेंड व पायरी) पंचवटी औषधी (वड, पिंपळ, बेल, अशोक, आवळा) यामध्ये याचा उपयोग होतो. त्यामुळे या झाडांचे संवर्धन आवश्‍यक आहे. वड, उंबर आणि पिंपळाची झाडे पक्षी, प्राणी, विविध सूक्ष्म जीव यांना आश्रय देतात. त्यामुळे तिन्ही वृक्षांचे पर्यावरण संतुलनासाठीचे महत्त्व अनन्य साधारण आहे. 

बहुपयोगी वड-
या वृक्षास इंग्रजीत "बनयान' हिंदीत "बरगड', "बट', बर' संस्कृतमध्ये "बहुपदा' आणि "बटा' या नावांनी ओळखले जाते. प्रचंड मोठा होणारा हा वृक्ष त्याच्या फांद्यांना मुळे येऊन सतत वाढत असल्याने या वृक्षास "अक्षय वृक्ष' असेही म्हटले जाते. भारतीय वनस्पती सर्वेक्षण केंद्र, कोलकता या ठिकाणी 200 वर्षे वयाच्या या वृक्षाचा परीघ 455 मीटर आहे. प्रचंड मोठा होणाऱ्या या वृक्षाची नजीकच्या काळात मोठ्या प्रमाणात तोड झाल्याने या वृक्षावर दुर्मिळ होण्याची वेळ येऊन ठेपली आहे.

अढळ-
या वृक्षाची लागवड मंदिर परिसर, धार्मिक स्थळे इ. ठिकाणी मुद्दामहून केलेली आढळते. हा वृक्ष जास्त पाऊसमान असलेल्या प्रदेशाबरोबर शुष्क, कोरड्या आणि कमी पाऊसमान असलेल्या प्रदेशातही आढळून येतो. उष्ण व समशीतोष्ण कटिबंधात हा वृक्ष आढळतो. पाण्याचा निचरा होणाऱ्या जमिनी यात गाळाची, रेताड, मुरमाड, वाळूसर, खडकाळ, इ.मध्ये हा वृक्ष आढळतो. अति थंडी, ऊन, धुके, दुष्काळ यातही हा वृक्ष तग धरतो.

लागवडीचे तंत्र-
वडाची फळे व पुष्पगुच्छ ही विशिष्ट प्रकारची असतात. त्यास शास्त्रीय भाषेत "हायफेन्थोडीम्‌' असे म्हणतात. परिपक्व फळांमध्ये छोट्या आकाराचे बियाणे असते. वडाला उन्हाळ्यात फळे येतात. फळे जमा करून त्यातील बियाणे एकत्रित करून वाळवावे, वाळलेले बियाणे राखेमध्ये बुरशीनाशक लावून 10 ते 15 दिवस सुकवावे. त्यानंतर ते गादी वाफ्यावर पेरावे, बियांस रुजवा फार कमी म्हणजे 10 ते 20 टक्के असतो. 

पक्ष्यांनी खाल्लेल्या फळांच्या विष्ठेमधील बियांस रुजवा चांगला मिळतो. रोपे दोन ते तीन इंचाची झाल्यानंतर पिशवीत टाकावीत, पिशव्या वाफ्यावर ठेवून खत, पाणी व्यवस्थापन केल्यास वर्षभरात एक ते दोन फुटांची रोपे तयार होतात. रोपांसाठी बियांबरोबर खोडाचे छाट लावण्याची प्रथा आहे. मनगटासारखे जाड खोडाचे छाट घेऊन त्याचा जमिनीकडील भाग तिरका छाटून चार ते पाच फुटांचे छाट लावले जातात. वरील बाजूस शेणाने लिंपल्यास किंवा प्लॅस्टिक पिशवीने बांधल्याने रुजवा चांगला येतो. 

रोपे आणि नवीन लागवड केलेल्या छाटांचे शेळ्या, मेंढ्या इ.पासून संरक्षण करावे. कोवळे फुटवे आवडीने जनावरे खात असल्याने नवीन लागवड केलेल्या छाटांना संरक्षण देणे आवश्‍यक असते. रोपवाटिकेत वडाची रोपे छाटापासून करावयाची झाल्यास अंगठ्याच्या आकाराच्या परिपक्व खोडाच्या दीड फूट आकाराच्या फांद्या घ्याव्यात. मातीकडील छाटाची बाजू तिरकस छाटून आय.ए.ए. या संप्रेरकात बुडवून लावल्यास छाटांना रुजवा व मुळे चांगली येतात.
रोपे लागवडीसाठी 2 x 2 x 2 फूट आकाराचे खड्डे खोदून त्यात कुजलेले शेणखत, गांडूळ खत, हिरवळीचे खत, मातीत मिसळून घ्यावेत. रोपांना सुरवातीच्या एक- दोन वर्षी जनावरांपासून संरक्षण करणे गरजेचे असते. उन्हाळ्याच्या दिवसात अच्छादन करावे. पावसाळ्यात झाडांना चाळणी देऊन खते रिंग करून दिल्यास झाडे भरभर वाढतात. झाडे लावताना घराच्या कडेला, इमारतीच्या अगदी जवळ लावू नयेत, गाव परिसरातील रिकाम्या जागेवर वडाची झाडे लावावीत.
पानांच्या मोठ्या आकारामुळे सावली तर मिळतेच, त्याचबरोबर पानांद्वारे जास्त ऑक्‍सिजन सोडला जातो, कार्बन- डाय-ऑक्‍साईड जास्त शोषला जातो. कार्बन कण पानांवर लटकल्याने वातावरणातील प्रदूषण कमी होते. यामुळे ही झाडे रस्त्याच्या दुतर्फा, पाणवठे, गुरे बसण्याच्या जागा इ. ठिकाणी मुद्दामहून लावावीत.

उपयोग-
1) वडाचे झाड सावली, औषधी, चारा, वातावरण शुद्धी, पेपरनिर्मिती, फर्निचर, बैलगाड्यांची चाके, जळण इ. अनेक कारणांसाठी वापरले जाते.
2) वडाच्या पानांमध्ये सात ते 12 टक्के प्रथिने, 13 ते 20 टक्के तंतुमय पदार्थ, 2.5 ते 4 टक्के कॅल्शिअम आणि 0.08 ते 0.42 टक्का फॉस्फरस असल्याने वडाची पाने जनावरांसाठी उत्तम खाद्य म्हणून समजले जाते.
3) थंडीच्या दिवसांत या झाडांच्या पानांत प्रथिने जास्त असल्याने दुभत्या व भाकड जनावरांसाठी उत्तम असतात. अनेक औषधे वडाच्या विविध भागांपासून केली जातात.
4) वडाच्या पारंब्यांपासून बनविलेले तेल केस गळती थांबविण्यासाठी व वाढीसाठी उत्तम असते. पारंब्यांच्या शेंड्यात केशवर्धक गुण असतो. जळवातामुळे आलेल्या भेगा, दातदुखी, कंबरदुखी, सांधेदुखी व जखमा यासाठी वडाचा चीक उपयुक्त असतो. जखमेवरील उपचारात वडाच्या सालीची काढा वापरला जातो. दात व हिरड्या घट्ट होण्यासाठी वडाच्या पारंब्यांनी दात घासण्याची प्रथा आहे. सालीचा काढा पांढरी धुपणी, पोटदुखी इ.मध्ये वापरला जातो. तोंडाचा अल्सर, मधुमेह, जुलाब, इ. विकारांतही वडाची साल वापरली जाते.

संपर्क- डॉ. दिगंबर मोकाट, 9420907098
(लेखक वनशास्त्र महाविद्यालय, दापोली, जि. रत्नागिरी येथे कार्यरत आहेत.)

गाय- म्हैस उलटण्याची तपासा कारणे

गाय- म्हैस वारंवार उलटल्यामुळे अनिश्‍चित काळासाठी गर्भधारणा होत नाही. यासाठी पशुप्रजनन व्यवस्थापन महत्त्वाचे आहे. गाय- म्हैस उलटण्याची, तसेच गाभण न राहण्याची कारणे शोधून वेळीच औषधोपचार आणि सुयोग्य व्यवस्थापन केल्यास दोन वेतांतील अंतर, तसेच भाकडकाळ कमी होऊन पशुपालकाचे आर्थिक नुकसान टाळता येते.
गाय- म्हैस उलटण्याच्या अनेक कारणांपैकी प्रमुख दोन कारणे म्हणजे त्यांचा माज ओळखता न येणे आणि पशुपालकाद्वारे माजाची दखल न घेणे. यामुळे माजाच्या योग्य वेळेत नैसर्गिक, कृत्रिम रेतन करता येत नाही. त्यामुळे पुढे आर्थिक नुकसान होऊ शकते. 

अ) जनावरांतील माज ओळखू न येणे ः
बऱ्याच जनावरांमध्ये माजाची लक्षणे अस्पष्ट दिसून येतात, तसेच माजाचा कालावधी कमी असतो. गाई- म्हशींमध्ये रात्रीच्या वेळी माजावर येण्याचे प्रमाण जास्त असते, त्यामुळे पशुपालकाकडून जनावरांचा माज ओळखण्यात येत नाही. जनावरांच्या माजाकडे पशुपालकाचे दुर्लक्ष होऊन माजावर आलेली जनावरे वेळेवर भरली जाऊ शकत नाहीत, त्यामुळे ती नियमित अंतराने वारंवार माजावर येतात.
ब) जनावरांच्या माजाच्या लक्षणांविषयी पशुपालकाचे अज्ञान ः
माजावर आलेल्या गाई- म्हशी बिनचूक न ओळखणे, त्यांच्यामधील माजाच्या लक्षणांविषयी माहिती नसणे, माजावरील जनावरांकडे दुर्लक्ष करणे इत्यादी कारणांमुळे जनावरे वेळेवर न भरली गेल्यामुळे वारंवार उलटतात. माजावरील गाय- म्हैस ओळखण्यासाठी माजाच्या लक्षणांची माहिती करून घ्यावी; तसेच कळपातील जनावरांच्या हालचालींकडे पशुपालकाने वारंवार लक्ष ठेवणे आवश्‍यक आहे.

माजाची लक्षणे ः 1) माजाची लक्षणे ही जनावरे स्पष्ट माजावर येण्यापूर्वीची लक्षणे, जनावरातील स्पष्ट पक्का माजाची लक्षणे आणि जनावरातील स्पष्ट पक्का माज संपल्यानंतरची लक्षणे या तीन प्रकारांत मोडतात. जनावरे स्पष्ट माजावर येण्यापूर्वी कळपातील दुसऱ्या जनावरांबरोबर लगट करण्याचा प्रयत्न करतात. कळपातील इतर जनावरांवर उड्या मारतात. गाय- म्हैस अधूनमधून हंबरते, कान टवकारते, अस्वस्थ आणि बेचैन होते, त्यांची भूक मंदावते, दूध कमी होते, गोठ्यामध्ये फिरण्याचे प्रमाण वाढते, योनीचा भाग किंचित लालसर ओलसर आणि सुजल्यासारखा दिसतो. स्पष्ट माज येण्यापूर्वी गाई- म्हशीमधील लक्षण म्हणजे तिच्या पाठीवर जनावरे उड्या मारत असतील तर ती शांत उभी न राहता पुढे पळत जाते. म्हशीमधील वरील सर्व माजाची लक्षणे दिसतीलच असे नाही. म्हशींमध्ये मुका माज दाखविण्याचे प्रमाण अधिक असते.
2) स्पष्ट माजावर आलेली गाय- म्हैस कळपातील वळूकडे आकर्षित होऊन जवळ जाऊन उभी राहते. तिच्यावर वळू किंवा दुसरी जनावरे पाठीमागून उड्या मारत असल्यास माजावर आलेली गाय- म्हैस स्थिर उभी राहते यालाच आपण "पक्का माज, खडा माज' असे म्हणतो. माजावर आलेली गाय- म्हैस शेपटी उंचावून वारंवार लघवी करते. योनीमार्गातून पारदर्शक काचेसारखा स्वच्छ चिकट स्राव/ सोट तारेसारखा बाहेर लोंबकळू लागतो आणि तो जनावराच्या शेपटीवर तसेच मागील भागावर चिकटलेला आढळून येतो. माजावर आलेल्या जनावराचे तापमान 0.5 अंश ते एक अंशाने वाढते. गाई- म्हशीमध्ये माजाची वरील लक्षणे आढळून आल्यावर कृत्रिम, नैसर्गिक रेतन करण्याचा योग्य कालावधी आहे.
3) स्पष्ट, पक्का माज संपल्यानंतर दोन- तीन दिवसांनी बहुतांश गाईंच्या योनीमार्गातून थोड्या प्रमाणात रक्तस्राव बाहेर पडताना दिसतो. माज संपल्यानंतर गाईच्या शरीरात इस्ट्रोजनचे प्रमाण कमी होते आणि प्रोजेस्टेरॉन या संप्रेरकाचे प्रमाण वाढत जाते. गर्भाशयाच्या आतील आवरणात असलेल्या ग्रंथीवर या संप्रेरकाचा प्रभाव होऊन त्या ग्रंथीमधून रक्तस्राव होतो. ही एक नैसर्गिक बाब आहे.

गाई- म्हशींचे व्यवस्थापन ः
1) गाई- म्हशींसाठी ओळख क्रमांक ः गाय- म्हैस ओळखण्यासाठी तिच्या कानामध्ये अथवा गळ्यामध्ये ओळख क्रमांक असणे आवश्‍यक आहे. यामुळे माजावर आलेली जनावरे कळपातून वेगळी करून त्यांची नोंद घेणे सोयीचे ठरते.
2) गोठ्याची रचना व प्रकाशव्यवस्था ः गोठा पुरेसा मोठा आणि स्वच्छ असावा. गोठ्यामध्ये स्वच्छ खेळती हवा आणि भरपूर सूर्यप्रकाश तसेच रात्रीच्या वेळी दिव्यांचा प्रकाश असावा. यामुळे माजावर आलेली जनावरे ओळखण्यास मदत होते.
3) गाई- म्हशींच्या प्रजननाविषयी नोंदवही ः नोंदवहीमध्ये पशुपालकाने कालवडीची जन्म तारीख, प्रथम माजावर आल्याची नोंद, सोटाचे वर्गीकरण, कृत्रिम/ नैसर्गिक रेतन केल्याची तारीख, वापर केलेल्या वळूची नोंद, गर्भ तपासणीची तारीख, गाभणकाळ, विण्याची अंदाजे तारीख, व्याल्याची तारीख, प्रसूतिकाळात आणि पश्‍चात आजाराची नोंद, वासराचे वजन आणि लिंग, दैनंदिन दुधाची नोंद, विल्यानंतर माजावर आल्याची तारीख, भाकडकाळ इत्यादी बाबींचा उल्लेख असावा.
4) कळपातील प्रत्येक जनावरावर लक्ष ठेवणे ः पशुपालकाने जनावरांच्या हालचालींवर दिवसातून कमीत कमी चार वेळा म्हणजे पहाटे, सकाळी, संध्याकाळी आणि रात्री अर्धा- अर्धा तास लक्ष ठेवणे आवश्‍यक आहे. बहुतेक जनावरांमध्ये माजाची लक्षणे रात्री अथवा पहाटे स्पष्ट दिसून येतात.
5) गाई- म्हशींना मुक्त निवारा पद्धतीचा वापर करणे ः ठाणबद्ध गाई- म्हशींपेक्षा मुक्त निवारा पद्धतीमध्ये जनावरे माजाची लक्षणे स्पष्ट दाखवितात. पशुपालकाला कळपातील माजावर आलेली मादी ओळखून वेगळी करता येते. जनावरांना दूध काढून झाल्यानंतर आणि आंबवण दिल्यानंतर मुक्त निवारा पद्धतीच्या गोठ्यामध्ये सोडावे. गोठ्यात मुबलक स्वच्छ पाणी, चारा- गवत असावे. गोठ्यातील जमीन निसरडी नसावी.

गाई- म्हशींतील माज ओळखण्याच्या आधुनिक शास्त्रोक्त पद्धती ः 1) गाई- म्हशींच्या प्रजनन काळाविषयी माहिती देणारा गोलाकार तक्ता ः जनावरांच्या प्रजननाविषयी सर्व नोंदी असल्यास पुढील माजाच्या तारखा, विण्याच्या तारखा या तक्‍त्याच्या आधारे बिनचूक बघता येतात.
2) कळपात नसबंदी केलेला वळू सोडणे ः गाई- म्हशींच्या कळपांमध्ये नियमित माज ओळखण्यासाठी नसबंदी केलेला वळू सोडण्यात येतो.
3) जनावरांच्या पायाची गती मोजण्यासाठी पायाला बसविण्याचे उपकरण ः माजावर आलेली जनावरे माजाच्या कालावधीत माजावर नसतानाच्या कालावधीपेक्षा दुप्पट चालतात. या यंत्रावर दर्शविलेल्या आकड्यांवरून कळपातील माजावर आलेली जनावरे ओळखता येतात.
4) जनावरांचा माज ओळखण्यासाठी श्‍वानांचा वापर ः काही देशांमध्ये कळपातील जनवारांचा माज ओळखण्यासाठी प्रशिक्षण दिलेले श्‍वान, कुत्रे दररोज विशिष्ट वेळी कळपात सोडण्यात येते. हे श्‍वान जनावरांचा पार्श्‍वभाग हुंगते आणि माजावर आलेली जनावरे शोधून काढते.
5) जनावरातील "माजाचे संनियंत्रण' ः कळपातील अनेक जनावरांना एकाच वेळी एकाच दिवशी माजावर आणण्यासाठी सर्व गाई- म्हशींना "प्रोस्टॉग्लॅडिन' घटक असलेले इंजेक्‍शन देण्यात येते. माजावर आल्यानंतर एकाच वेळी सर्व जनावरांमध्ये कृत्रिम रेतन करून घेता येते.
6) रक्तातील- दुधातील "प्रोजेस्टेरॉन'चे प्रमाण ः जनावरांच्या रक्तातील- दुधातील "प्रोजेस्टेरॉन' या संप्रेरकाच्या प्रमाणावरून जनावर माजावर आहे किंवा नाही याचे निदान करता येते. माजावर असलेल्या जनावरांच्या दुधातील- रक्तातील प्रोजेस्टेरॉन या संप्रेरकाचे प्रमाण अत्यल्प असते.
7) सिद्ध वळूच्या साह्याने नैसर्गिक पैदास ः ज्या वेळी पशुपालकांना गाई- म्हशींमधील माज ओळखणे शक्‍य होत नाही, अशा वेळी कळपामध्ये उत्कृष्ट प्रजनन क्षमता असलेला सिद्ध वळू सोडल्यास माजावर आलेली जनावरे ओळखून नैसर्गिक पैदासीद्वारे गर्भधारणा घडवून आणता येते.

अनुभवाने शिकल्या... लक्ष्मीबाई शेतकरी झाल्या

शेतीतील अनेक कामे महिलाच करत असल्या, तरी एक शेतकरी म्हणून महिला पुढे येत नाहीत. मात्र, यवतमाळ जिल्ह्यातील सवणा गावच्या लक्ष्मीबाई पारवेकरांसारखे धाडस दाखवून शेतीत उतरल्यास महिला शेतकऱ्यांची संख्या नक्कीच वाढलेली दिसेल. लक्ष्मीबाईंनी ऊस, केळी आणि गुलाबाची शेती करताना मिळालेली रक्कम शेतीतच गुंतवून आपले क्षेत्र दुप्पट केले आहे. 
यवतमाळ जिल्ह्यातील सवणा (ता. महागाव) या गावात बापूजी पारवेकर कुटुंबीयांची दहा एकर शेती आहे. बापूजी पारवेकर यांना 2004 मध्ये अनुकंपा तत्त्वावर एस.टी.मध्ये नोकरी लागण्यापूर्वी ते वडिलोपार्जित पाच एकर शेती कसायचे. त्यांच्या पत्नी लक्ष्मीबाईही मदतीसाठी असायच्या. नोकरी लागल्यानंतर वेळ मिळत नसल्याने शेती विकणे किंवा इतरांना कसायला देणे एवढे दोनच पर्याय समोर होते; मात्र लक्ष्मीबाईंनी शेती करायची हिंमत दाखविली. माहेरी शेती असली तरी शेतात काम करण्याचा काही अनुभव नव्हता. तरीही धाडस करून शेती करण्याचा निर्धार त्यांनी केला. पतीच्या आणि सासू आशाबाईंच्या विश्‍वासामुळे शेती करायला प्रोत्साहन मिळाले. यापूर्वी पारंपरिक सोयाबीन, कापूस आणि भुईमूग एवढीच पिके घेतली जायची. लक्ष्मीबाईंनी एक पाऊल पुढे टाकत ऊस, केळी लागवडीला प्राधान्य दिले. गेल्या सहा वर्षांपासून लक्ष्मीबाई शेती करीत आहेत. सध्या त्यांच्या शेतात साडेसात एकर ऊस, दीड एकर केळीचा खोडवा व अर्धा एकर नवीन केळी आणि 500 गुलाबांची लागवड आहे.

केळी, ऊस शेतीचे व्यवस्थापन :
एकदा पतीसोबत त्यांचे मित्र मधुकर टेकाळे यांच्या केळीसाठी प्रसिद्ध असलेल्या शेतीला भेट देण्याचा योग आला. आपल्याही शेतात केळी लागवड करायची, हा विचार लक्ष्मीबाईंच्या मनात रुजला. टेकाळे यांच्या सल्ल्याने दीड एकरसाठी 1844 बेण्यांची खरेदी केली. नांगरणी करून वखरणासोबत दहा पोते सिंगल सुपर फॉस्फेट खत दिले. ऑगस्ट 2011 मध्ये टिश्‍यू कल्चर केलेल्या केळीच्या बेण्यांची लागवड केली. तज्ज्ञांच्या शिफारशीनुसार खत आणि पाण्याचे नियोजन ठेवले. लागवडीनंतर सात किलो 19ः19ः19 ड्रेचिंग करून दिले. प्रत्येकी आठ दिवसांच्या फरकाने ठिबकमधून 13ः0ः45, ह्युमिक ऍसिड व सूक्ष्म अन्नद्रव्ये दिली. 10ः26ः26, युरिया, डीएपी आणि पोटॅश ही खते प्रत्येकी दोन पोते याप्रमाणे दिली. अकरा महिन्यांत केळी तोडणीस आली.

लक्ष्मीबाईंकडे साडेसात एकर क्षेत्रावर ऊस आहे, त्याचेही नियोजन त्या स्वतः करतात. गेल्या वर्षी याच क्षेत्रातून उसाचे 200 टन उत्पादन मिळाले आहे. यातून तीन लाख 40 हजार रुपये उत्पन्न मिळाले. उसाचा खोडवा व्यवस्थापनात सुधारित तंत्राचा अवलंब केला आहे.

केळी पिकाचा उत्पादन खर्च (दीड एकर)

पूर्वमशागत - 1200 रु.
बेणे लागवड - 1800 रु.
आंतरमशागत - 2,500 रु.
निंदणी चार वेळा - 5,000 रु.
रासायनिक खते व सूक्ष्म अन्नद्रव्ये - 32,000 रु.
खत देणे मजुरी - 2500 रु.
बांबू खरेदी - 18,000 रु.
बांबू लावणे मजुरी - 3,000 रु.
बांबू बांधणीसाठी दोरी - 2000 रु.
घड काढणी - 9,000 रु.
वाहतूक खर्च - 5,000 रु.
----------------------------
एकूण खर्च - 82,000 रु.
----------------------------
(बेणे खरेदी प्रति रोप 13.5 रुपयेप्रमाणे 26,600 रुपये खर्च झाला असला तरी शासकीय अनुदानातून 26,400 रुपये परत मिळाले आहेत, त्यामुळे ते उत्पादन खर्चात धरले नाहीत.)

जुलै 2012 मध्ये केळीची तोडणी केली. काही घड 26 ते 28 किलोपर्यंत वजनाचे होते. 1820 घडांपासून 37 टन केळीचे उत्पादन मिळाले. या केळीच्या विक्रीतून चार लाख 30 हजार रुपयांचे उत्पन्न मिळाले. एकरी 82 हजार रु. आलेला खर्च वजा जाता तीन लाख 48 हजारांचा निव्वळ नफा मिळाला आहे. लागवड खर्चापैकी बेण्याचा खर्च 26,400 रुपये कृषी विभागाकडून अनुदान रूपात परत मिळाला आहे. जुलै 2012 मध्ये श्रावण आणि रमझान एकत्र आल्याने केळीला पुसदच्या बाजारपेठेत चांगला भाव मिळाला; मात्र शेत रस्त्यापासून थोडे दूर अंतरावर असल्याने पावसाळ्यात व्यापाऱ्यांना केळी रस्त्यापर्यंत आणण्याचा खर्च वाढला. सध्या याच दीड एकर केळीचा खोडवा राखून ठेवला आहे. मार्च महिन्यापर्यंत केळी काढणीला येईल.

शेडनेटची फुलशेती...
ऊस आणि केळीसोबत लक्ष्मीबाईंनी अंजिराची लागवड केली होती; मात्र 2007 मध्ये या भागात पडलेल्या दुष्काळात ही अंजिराची बाग वाळली. त्यानंतर त्यांनी आपले लक्ष गुलाब शेतीकडे वळविले. सहा महिन्यांपूर्वी ग्लॅडिएटर जातीच्या 500 गुलाब झाडांची प्रायोगिक तत्त्वावर लागवड केली आहे. त्यापासून फुले सुरू झाली आहेत. सध्या सरासरी 50 गुलाब फुले मिळतात. फुलांची विक्री महागावमध्ये केली जाते. यातून 100 ते 250 रुपयांपर्यंत उत्पन्न मिळते. आता गुलाबाची शेती मोठ्या प्रमाणात करण्याचे त्यांचे नियोजन असून गुलाबाचे वाण, गुलाब फुलांसाठी बाजारपेठ या सर्व बाबींचा अंदाज घेण्यास सुरवात केली आहे. त्यातून गुलाबाची गटशेती केल्यास गुलाब परवडू शकेल, असे वाटल्याने अन्य शेतकऱ्यांना जोडण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. शेडनेटमुळे फुलांचा दर्जा चांगला मिळणार असून, नफ्यात वाढ होणार आहे.

मार्गदर्शन मिळते, मदत नाही...

शेती समजून घेण्यासाठी व चांगले उत्पादन घेण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न केल्याचे लक्ष्मीबाई सांगतात. शेती करताना पती बापूजी यांचे मार्गदर्शन मिळते, मदत नाही, असेही त्या स्पष्टपणे सांगतात. शिवाय, "ऍग्रोवन' वाचून माहिती मिळवत असल्याचे त्यांनी सांगितले. परिसरातील अमृतराव देशमुख, गजानन सावंत आणि बाळू देशमुख या शेतकऱ्यांचे मार्गदर्शन त्या घेतात.

दुपटीने वाढविली शेती...

वडिलोपार्जित पाच एकर शेतीमध्ये पतीच्या साह्याने कष्ट करत विविध पिकांतून चांगला फायदा मिळाला. हा पैसा घरात वापरण्याऐवजी शेतीत गुंतवला. आणखी पाच एकर शेती विकत घेतली आहे. शेतात सिंचनासाठी विहीर आणि कूपनलिका घेऊन सिंचनाची सोय केली आहे, शिवाय पाच एकरांत ठिबक यंत्रणा बसविली आहे.

* रविवार, सुट्टीचा नव्हे... अभ्यासाचा वार
बापूजी पारवेकर आठवड्याचे सहा दिवस नोकरी करतात; मात्र सुट्टीचा दिवस रविवार शेतीसाठी राखून ठेवतात. हा सुट्टीचा दिवस लक्ष्मीबाईंनी अभ्यासाचा केला आहे. स्वतःच्या शेतातील कमतरता दूर करण्यासाठी परिसरातील चांगले उत्पादन घेणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या शेताला भेट देण्याचा या दांपत्याचा कार्यक्रम असतो. पश्‍चिम महाराष्ट्रात तीन वेळा भेटी देऊन लक्ष्मीबाईंनी शेती पाहिली आहे. पुण्यात एकदा कृषी प्रदर्शनाला भेट दिली आहे. राहुरी कृषी विद्यापीठातील तज्ज्ञ डॉ. विकास खैरे यांनी त्यांना प्रयोगशील शेतकऱ्यांच्या ओळखी करून दिल्या आहेत, त्यामुळे या भेटी शेतातील अडचणी सोडविण्यासाठी फायद्याच्या ठरतात.

* शिक्षणासाठी नफा ठेवतात राखून....
शेतीतून मिळालेला फायदा शेतीतच गुंतविला असला तरी स्वतःच्या कष्टाचा पैसा त्या आपल्या मुलांच्या शिक्षणासाठी राखून ठेवतात. मोठा मुलगा तानाजी पुण्यात दहावीला असून, लहान मुलगा संभाजी दिग्रसच्या सैनिक शाळेत शिक्षण घेत आहे. मुलगी शिवानी लहान असली तरी तिच्याही शिक्षणाची तरतूद त्या करत आहेत.

* प्रतिक्रिया ः
सुनबाई शेती सांभाळत असल्याने आम्हा सर्वांना तिचा अभिमान वाटतो. गावात व नातेवाइकांमध्ये तिच्यामुळे आमचा मान वाढला आहे. अशाप्रकारे सुनांनी पुढे येऊन शेती सांभाळल्यास शेतीस नक्कीच चांगले दिवस येतील.
- आशाबाई पारवेकर, लक्ष्मीबाईंच्या सासूबाई
-------------------------
लक्ष्मीने शेती करण्याची दाखविलेली हिंमत माझ्यासाठी महत्त्वाची होती. तिच्या धाडसाचा हिरमोड होऊ नये म्हणून तिला शेती सोपविली होती; पण खरेच, तिने स्वतःला सिद्ध केले आणि शेती परवडते हेही!
- बापूजी पारवेकर, (लक्ष्मीबाईंचे पती) मो. 9420551711
----------------------------
शेती प्रत्येकाला जमेलच असे नाही. सुदैवाने मला ती जमली आहे. विजेचे भारनियमन, मजुरांची टंचाई अशा अनेक समस्या शेतीपुढे आहेत. प्रत्येक पिकाला चांगला दर, बाजारपेठ उपलब्ध झाल्यास प्रत्येकालाच शेती करावीशी वाटेल. आणि हो, पुरुषांनीही महिलांना संधी द्यायला हवी.
- लक्ष्मीबाई पारवेकर, महिला शेतकरी, सवणा, ता. महागाव, जि. यवतमाळ. मो. 9637550479
------------------------------
शेतीच्या प्रत्येक कामात महिलांचा सहभाग असला तरी शेतकरी म्हणून महिला पुढे येत नाहीत. लक्ष्मीबाईंसारखे उदाहरण अभावानेच पाहायला मिळते. लक्ष्मीबाई अनुभवातून शेती शिकल्या आहेत. हळद व इतर मसाला पिकांच्या गटशेतीतून महिलांना शेतकरी म्हणून पुढे आणण्याची योजना आम्ही हाती घेतली आहे, त्यासाठी महिला शेतकऱ्यांसाठी लवकरच एक अभ्यास दौरा आयोजित करणार आहोत. अशा महिलांसमोर उदाहरण असेल लक्ष्मीबाईंचेच.
- आर. डी. रणवीर, तालुका कृषी अधिकारी, महागाव, मो. 9404087881

लक्ष्मीबाईंच्या काही टिप्स
* केळीभोवती गजराज गवत लावल्याने उष्ण वाऱ्यांपासून केळीचे संरक्षण होते.
* 90 दिवसांनंतर केळीची आंतरमशागत करू नये.
* केळीच्या शेतात रस्त्याची सोय असावी.

Friday, 21 December 2012

तंत्र गाजर उत्पादनाचे...


गाजराची लागवड डिसेंबर अखेरपर्यंत पूर्ण करावी. एक हेक्‍टर क्षेत्रासाठी चार ते सहा किलो बियाणे पुरेसे होते. पाभरीने पेरणी केल्यास दोन ओळींत 30 ते 45 सें.मी. अंतर ठेवावे. नंतर विरळणी करून दोन रोपांत आठ सें.मी. अंतर ठेवावे. डॉ. मधुकर भालेकर, डॉ. कैलास शिंदे
गाजराच्या उत्तम वाढीसाठी 18 ते 24 अंश से. तापमान अतिशय पोषक आहे. जास्त तापमानात गाजराची वाढ खुंटते, तर कमी तापमानाला लांबी वाढते. लागवडीसाठी निवडलेली जमीन मऊ आणि भुसभुशीत असावी. पाण्याचा चांगला निचरा होणारी जमीन निवडावी. जमिनीचा सामू सहा ते सात असावा. जास्त आम्लवर्गीय जमिनीत गाजराची प्रत खालावते. लागवडीसाठी निवडलेली जमीन खोल उभी-आडवी नांगरून घ्यावी. शेवटच्या पाळीपूर्वी जमिनीत हेक्‍टरी 25 ते 30 गाड्या शेणखत चांगले मिसळून घ्यावे. पाट्याने शेतातील माती सपाट करून घ्यावी. एक हेक्‍टर क्षेत्रासाठी चार ते सहा किलो बियाणे पुरेसे होते. पेरणीपूर्वी बियाणे 24 तास पाण्यात भिजून ठेवल्यास उगवण चांगली व कमी कालावधीत होते. पेरणीपूर्वी प्रति किलो बियाण्यास तीन ग्रॅम कॅप्टन किंवा थायरम चोळावे.यामुळे करपा रोगाचा प्रादुर्भाव होत नाही. पाभरीने पेरणी केल्यास दोन ओळींत 30 ते 45 सें.मी. अंतर ठेवावे. नंतर विरळणी करून दोन रोपांत आठ सें.मी. अंतर ठेवावे. बी उगवून येण्यास 12 ते 15 दिवस लागतात.

पीक व्यवस्थापन - गाजर पिकाला दर हेक्‍टरी 80 किलो नत्र, 60 किलो स्फुरद आणि 60 किलो पालाश द्यावे. नत्राची अर्धी मात्रा स्फुरद व संपूर्ण पालाश पेरणीपूर्वी द्यावे. उर्वरित नत्राची अर्धी मात्रा लागवडीनंतर 20 दिवसांनी द्यावी. बियांची उगवण चांगली होण्यासाठी पेरणीपूर्वी शेत ओलावून नंतर वाफशावर बी पेरावे, लगेच हलके पाणी द्यावे. उगवण होईपर्यंत पाणी देताना पाण्याचा प्रवाह कमी ठेवावा. हंगामाप्रमाणे हिवाळ्यात सात ते आठ दिवसांच्या अंतराने पाणी द्यावे. गाजर काढण्यापूर्वी 15-20 दिवस पाणी देणे बंद करावे. त्यामुळे गाजरात गोडी निर्माण होते. पाणी वारंवार दिल्यास पानांची वाढ जास्त होऊन गाजर चांगले पोसत नाहीत आणि चवीला पाणचट लागते. तंतूमुळांची वाढ जास्त होते. रोपे तीन ते चार सें.मी. उंचीची झाल्यावर विरळणी करावी. नियमितपणे खुरपणी करून शेत स्वच्छ ठेवावे. पाल्याची वाढ मर्यादित ठेवून मुळांची वाढ जोमदार होण्यासाठी उगवणीनंतर 50 दिवसांनी 500 पीपीएम सायकोसील संजीवक फवारावे. गाजरात मुळे तडकणे आणि कॅव्हिटी स्पॉट यांसारख्या विकृती आढळतात. त्यासाठी पिकाला नत्रयुक्त खतांचा जास्त वापर टाळावा. पाणी नियंत्रित व नियमित द्यावे. जमिनीस माती परीक्षणानुसार कॅल्शिअमचा पुरवठा करावा.

सुधारित वाण -
(अ) युरोपीय जाती -

थंड हवामानात वाढणाऱ्या या जाती द्विवर्षायू असतात. या गाजराचा रंग केशरी किंवा नारंगी असून आकाराने सारख्या जाडीचे असतात. या जातींच्या पानांची वाढ कमी असते. गाजरे खाताना कोरडी लागतात. लवकर काढणीला तयार होतात. या जातींचे बी भारतात तयार होत नाही.
1) नॅंटेज - या जातीचे गाजर मध्यम लांबीचे टोकापर्यंत एकसारखे, चांगल्या आकाराचे असते. आतील गाभ्याचा कठीण भाग थोडाच असतो. रंग इतर भागासारखा नारंगी असतो. पाण्याचे प्रमाण कमी असून या गाजरावर तंतूमुळे नसतात. उत्पादन चांगले येते. पेरणीपासून 70 ते 100 दिवसांत पीक तयार होते.
2) चॅटनी - या जातीचे गाजरे आकर्षक गर्द लालसर नारिंगी मध्यम लांबीची (11.5 - 15 से.मी.) आणि 3.5 से.मी. व्यासाची असतात. चव आणि गुणवत्ता अतिशय उत्कृष्ट असून गर गोड, मुलायम असतो. ही जात कॅनिंग आणि साठवणीला चांगली आहे. हेक्‍टरी 15 टन उत्पन्न मिळते.
3) पुसा जमदग्नी - हा वाण ईसी-9981 आणि नॅंटेज यांच्या संकरातून विकसित केला आहे. गाजर 15-16 से.मी. लांब, केशरी रंगाचे निमुळते असते. आतील भाग एकसारख्या रंगाचा नॅंटेज सारखा आहे. या वाणात कॅरोटीनचे प्रमाण अधिक असते. लवकर तयार होते आणि उत्पन्न जास्त येते.
याशिवाय डॅनव्हर्स, जेनो इंपेरेटर इत्यादी युरोपीय वाणांची लागवड थंड हवामानात करण्यात येते.

(ब) आशियायी जाती - या जाती उष्ण हवामानात चांगल्या येतात. या जातीचा रंग तांबडा, काळसर पिवळा असतो. गाजरे आकाराने मोठी असून आतील कठीण गाभा मोठा असतो. या जातीची गाजरे वरती जाड आणि टोकावडे निमुळते असतात. गाजरावर तंतूमुळे अधिक असतात. या जातीमध्ये 'अ' जीवनसत्त्वाचे प्रमाण कमी असते. मात्र ही गाजरे चवीला गोड असून जास्त रसाळ असतात. या जातीचे बी महाराष्ट्रात तयार होऊ शकते.
1) पुसा केशर - ही जात लोकल रेड आणि नॅंटेज या जातीच्या संकरातून विकसित करण्यात आली आहे. गाजराचा रंग आकर्षक, केशरी असून आतील भाग नरम असतो. यामध्ये 'अ' जीवनसत्त्वाचे प्रमाण अधिक आहे. प्रति हेक्‍टरी 25 टन इतके उत्पादन मिळते. काढणीस उशीर झाला तरी गाजरे चांगली राहतात. पेरणीनंतर 80-90 दिवसांत तयार होते.
2) पुसा मेघाली - ही जात पुसा केशर आणि नॅंटेजच्या संकरातून निवड पद्धतीने विकसित करण्यात आली आहे. ही जात रब्बीसाठी चांगली असून 110-120 दिवसांत तयार होते. या जातीची गाजरे आकर्षक नारंगी असून लांब असतात. या गाजरावर तंतूमुळे नसतात. यामध्ये 'अ' जीवनसत्त्व भरपूर असते. या जातीचे उत्पादन हेक्‍टरी 25 ते 28 टन मिळते.
याशिवाय सिलेक्‍शन 223 नं. 29 हे वाण पंजाबमध्ये विकसित करण्यात आले आहे.

संपर्क - डॉ. मधुकर भालेकर - 9850892782
(लेखक अखिल भारतीय भाजीपाला सुधार योजना, महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी येथे कार्यरत आहेत.)

तांत्रिक सल्ला, अभ्यासातून दुग्ध व्यवसाय ठरला आश्‍वासक


सिंचन सुविधांअभावी विदर्भात दुग्धोत्पादनासारख्या पूरक व्यवसायावरही निराशेचे मळभ दाटले. चाऱ्याचा मोठा प्रश्‍न निर्माण होऊ लागला. त्यासोबतच उन्हाळ्याच्या दिवसांत माणसांसाठी पाण्याची सोय होणे कठीण, तेथे जनावरांची काय गत? ही अवस्था धवलक्रांतीकडे वाटचाल करणाऱ्या विदर्भाच्या कृषी विकासात मोठी बाधक ठरत होती. दुसरीकडे पारंपरिक पीक पद्धतीतून होणारे अर्थार्जन कुटुंबाच्या दैनंदिन गरजा भागविण्यात असमर्थ ठरू लागले. परिणामी, विदर्भातील सहा जिल्ह्यांत शेतकरी आत्महत्यांची समस्या निर्माण झाली होती. परिस्थितीवर मात करण्यासाठी शासनस्तरावर हजारो पानांचे अहवाल व त्याआधारे कोट्यवधी रुपयांचे पॅकेज जाहीर झाले. मात्र त्यातून फार काही साध्य झाले असा दावा कोणीच करू शकणार नाही. परिस्थिती बदलण्यासाठी कोण्या कैवाऱ्याची वाट न पाहता शेतकरी आपल्या प्रगतीसाठी स्वतःच सरसावले.

रिठदमधील परिवर्तन वाशीमपासून अठरा किलोमीटर अंतरावरील रिठद गाव रिसोड तालुक्‍यात समावेशीत आहे. बारा हजार लोकवस्तीच्या या गावात सुशिक्षित व नोकरदार सर्वाधिक राहतात. या गावात शेती व शेतीपूरक व्यवसायावरील अवलंबितादेखील मोठी आहे. गावातील गजानन शर्मा यांच्याकडे दहा म्हशी आहेत. त्यासोबतच राजू बोरकर या शेतकऱ्याने युवा शेतकऱ्यांचा गट तयार करीत दुग्ध व्यवसायात आघाडी घेतली आहे. गावात मोठ्या प्रमाणावर दूध संकलन होत असल्याच्या परिणामी एका डेअरीचे संकलन केंद्र येथे उघडण्यात आले आहे.

शेतीत अजमावले नशीब रिठदचे भिकुलाल सारडा यांचे बारावीपर्यंत शिक्षण झाले होते. घरची परिस्थिती बेताची असल्याने सुरवातीच्या काळात एस.टी. पार्सल व्यवसायात तब्बल सात वर्ष त्यांनी नशीब अजमावले. परंतु त्याद्वारे मिळणाऱ्या मिळकतीमधून सामूहिक कुटुंबाच्या गरजा भागविता येत नव्हत्या. ही गोष्ट लक्षात आल्यानंतर त्यांनी शेतीत नशीब आजमावण्याचा निर्णय घेतला. घरात सर्वांत मोठे असल्याने कर्ता म्हणून वडिलांच्या निधनानंतर त्यांच्यावर कुटुंबाची जबाबदारी होती. न डगमगता परिस्थितीचा सामना करण्याचा निर्णय घेत सारडा शेतीत राबण्यासाठी सरसावले. शेतीविषयक बाळकडू त्यांना वडिलांसोबत शेतीत राबताना लहानपणीच मिळाले होते. मात्र प्रत्यक्ष शेती कसण्याचा अनुभव नसल्यामुळे सुरवातीचे काही वर्ष त्यांना मजूर व गावातील इतरांवर अवलंबून राहावे लागले. सारडा यांना तीन भावंडे आहेत. त्यातील संजय हिंगोली येथे वैद्यकीय व्यवसाय करतात. लहान भाऊ कैलास यांचा रिसोड येथे औषधविक्री (मेडिकल) व्यवसाय आहे तर दुसऱ्या क्रमांकाचे अशोक हे स्वतंत्ररीत्या शेती कसतात. जोडीला त्यांचे रिठद गावातच छोटेसे किराणा दुकानदेखील आहे.

सारडा यांची शेती भिकुलाल यांची सात एकर शेती. त्यातील पाच एकर क्षेत्रावर सोयाबीन व त्यात तुरीचे आंतरपीक घेण्याची पद्धती त्यांनी राबविली आहे. सहा तास सोयाबीनचे तर एक तास तुरीचा असे व्यवस्थापन असते. सोयाबीन पिकाच्या व्यवस्थापनावर एकरी 11 हजार 500 रुपयांवर खर्च आला. एका एकरातून दहा क्‍विंटल उत्पादन मिळाले. सद्यःस्थितीत 3200 ते 300 रुपये प्रति क्‍विंटलचा दर असून त्यानुसार 32 हजार रुपयांचे अर्थार्जन या पीक पद्धतीतून झाले. त्यातून 11 हजार 500 रुपयांचा खर्च वजा जाता मिळणारा निव्वळ नफा 20 हजार 500 रुपये आहे. आंतरपीक तुरीचे एकरी तीन ते चार पोते उत्पादन होण्याची शक्‍यता आहे. सध्या तुरीचे दर चार हजार रुपये प्रति क्‍विंटल आहेत. खत व इतर मात्रा सोयाबीनबरोबर देण्यात आल्याने बियाणे व काढणीवरील सरासरी तीन हजार रुपये खर्च वगळता अन्य खर्च आंतरपीक पद्धतीमुळे वाचल्याचे भिकुलाल सांगतात.

शेती केली फायदेशीर... शेतीतून उत्पन्न वाढणे गरजेचे असल्याने इतर पर्यायांचा विचार मनात सुरू होता. अशातच कृषी विज्ञान केंद्र, करडा यांच्या वतीने रिठद गावातच दुग्ध व्यवसायविषयक एक दिवसीय कार्यशाळा घेण्यात आली. कृषी विज्ञान केंद्राचे कार्यक्रम समन्वयक एस. के. देशमुख, डॉ. डी. एल. रामटेके यांनी या वेळी मार्गदर्शन करीत दुग्धोत्पादन क्षेत्रातील संधीविषयक माहिती दिली. त्यासोबतच उत्साही शेतकऱ्यांची हिंगोली जिल्ह्यातील वाघजाळी येथे सहल नेण्यात आली. वाघजाळी येथे रामेश्‍वर तांबिले यांनी मुक्‍त गोठा पद्धतीने दुग्धोत्पादन व्यवसाय यशस्वी केला आहे. तांबिले यांच्या या व्यवसायाची माहिती शेतकऱ्यांना देण्यात आली. या व्यवसायात भविष्य असल्याची जाणीव झालेल्या सारडा यांनी याच क्षेत्रात झोकून देत काम करण्याचा निर्णय घेतला. डॉ. रामटेके यांच्याकडून दुधाळ जनावरांविषयी तांत्रिक माहिती घेत अकोला बाजारपेठ गाठली. अकोल्यात दर रविवारी भरणाऱ्या जनावरांच्या बाजारातून जाफराबादी व मुऱ्हा जातीच्या पाच दुधाळ म्हशींची खरेदी केली. त्यातील चार म्हशी प्रत्येकी 52 हजार रुपयांत, तर एक म्हैस 44 हजार रुपयात खरेदी केली. दुधाळ जनावरांकरिता चाऱ्याची आवश्‍यकता भासेल ही बाब लक्षात घेत एक एकर क्षेत्रावर यशवंत चाऱ्याची लागवड केली आहे. एक एकर क्षेत्रावर जनावरांसाठी शेड बांधले. चारा साठवणुकीसाठी दोन गोदामांचे बांधकाम केले. शेड उभारणीसाठी तब्बल तीन लाखांवर खर्च आला असून राष्ट्रीय बॅंकेच्या शाखेकडून घेतलेल्या साडेचार लाख रुपये कर्जातून या रकमेची उभारणी केली. भविष्यात हा व्यवसाय वाढविणे विचाराधीन असून त्याकरिता मार्च किंवा एप्रिलमध्ये आणखी पाच म्हशींची खरेदी करणार असल्याचे भिकुलाल यांनी सांगितले. त्या पार्श्‍वभूमीवर सोळा म्हशींना ठेवता येईल असे शेड उभारले आहे.

दुग्ध व्यवसायाचा जमा-खर्च दुधाळ जनावरांना वाळलेला चारा सहा किलो प्रती म्हैस, हिरवा चारा, (प्रति म्हैस 25 किलो याप्रमाणे 50 रुपये), ढेप सहा किलो (90 रुपये), दोन मजूर असून त्यांना प्रत्येकी 150 रुपये याप्रमाणे तीनशे रुपये दिले जातात. मजुरीचा खर्च प्रति म्हैस 60 रुपये ठरतो. प्रति म्हैस 210 रुपये असा सरासरी प्रति दिवसाचा खर्च आहे. एका म्हशीपासून दोन्ही वेळचे मिळून 11 लिटर दुधाची उत्पादकता मिळते. गावात असलेल्या डेअरीला तीस रुपये लिटर प्रमाणे त्याची विक्री होते. अकरा लिटर दुधाच्या विक्रीपोटी 330 रुपये प्रति दिवशी प्रति म्हैस मिळतात. त्यातून 210 रुपये खर्च वजा जाता 100 ते 110 रुपयांचे अर्थार्जन एका म्हशीपासून होते. पाच म्हशींपासून दिवसाकाठी 450 ते 500 रुपयांचे अर्थार्जन होते. म्हशींची संख्या वाढल्यानंतर तेवढ्याच मजुरी खर्चात दहा ते पंधरा म्हशींचे व्यवस्थापन शक्‍य होईल. त्यामुळे आपसूकच उत्पन्नात वाढीचा हिशेब भिकुलाल मांडतात. त्यांच्या पत्नी कमलाबाई यादेखील पतीसोबत राबतात. या दोघांच्या प्रयत्नातूनच नवे बदल आकारास येतील हे निश्‍चित!

शेतीला पूरक व्यवसायाची जोड दिली की पारंपरिक शेतीपद्धतीही फायदेशीर ठरते याचा आदर्श वाशीम जिल्ह्यातील रिठद गावच्या भिकुलाल सारडा यांनी घालून दिला आहे. करडा कृषी विज्ञान केंद्राच्या माध्यमातून दुग्धोत्पादनातील बारकावे जाणणाऱ्या सारडा यांनी अल्पावधीतच दुग्ध व्यवसायात वेगळे अस्तित्व निर्माण केले आहे.

संपर्क -
भिकुलाल सारडा
9922903584

Thursday, 20 December 2012

तरुण शेतकरी झाला बांबू प्रक्रिया उद्योजक

पुणे जिल्ह्यातील करंजावणे (ता. वेल्हा) गावातील सचिन वसंत महाडीक यांनी गावातच बांबू प्रक्रिया मूल्यवर्धनाचा उद्योग सुरू करून बांबू शेतीचे व्यावसायिक मूल्य वाढवले आहे. याद्वारे गावातील तरुणांना स्वयंरोजगार उपलब्ध झालाच, शिवाय उत्पन्नाचा स्रोत वाढवण्यास वाव मिळाला आहे. अमोल बिरारी
पुणे जिल्ह्यातील वेल्हा तालुका बांबू लागवडीसाठी प्रसिद्ध आहे. येथील बहुतांश शेतकरी "मेस' जातीच्या बांबूची लागवड करतात. हा बांबू अन्य बांबूंच्या तुलनेत टिकाऊ, अधिक उत्पादन देणारा असून, त्याचा वापर घरे बनविण्यासाठी चांगल्या प्रकारे होतो. तालुक्‍यातील करंजावणे येथील दहावी शिकलेले तरुण शेतकरी सचिन वसंत महाडीक यांचे नाव बांबूशेतीत आश्‍वासक म्हणून घ्यावे लागेल.

बांबूवर आधारित वस्तूनिर्मितीला सुरवात सचिन यांनी दहावीपर्यंतच्या शिक्षणानंतर प्लंबिंगचा कोर्स केला; मात्र नोकरीत ते जास्त दिवस रमले नाहीत. लहानपणापासून चित्रकलेची आवड, मनात कलाकार वृत्ती जागृत होती. बाजारात बांबू प्रक्रियेतून बनविलेल्या आकर्षक वस्तू पाहताना आपणही असा उद्योग सुरू करण्याचा विचार मनात घोळू लागला. त्यानुसार विविध वस्तू, बांबूचे आकाशकंदील बनवण्यास सुरवात केली. याचा जणू छंदच जडला. त्यातूनच पुण्यातील ज्ञानप्रबोधिनी संस्थेशी संपर्क आला. सचिन यांनी तयार केलेल्या वस्तू पाहून येथील जाणकारांनी पुढील प्रशिक्षणासाठी त्रिपुराला जाण्याची सूचना केली.

मूल्यवर्धनासोबत स्वयंरोजगार त्रिपुराची राजधानी आगरताळा येथील सहा महिन्यांच्या प्रशिक्षणानंतर सचिन यांनी गावातच बांबू मूल्यवर्धनाचा व्यवसाय सुरू केला. आज या व्यवसायाने आगेकूच केली आहे. सचिन यांच्यासोबत गावातील आठ तरुणांना स्वयंरोजगार उपलब्ध झाला आहे. सचिन म्हणाले, की प्रशिक्षणानंतर सुरवातीला बांबूपासून विविध वस्तू तयार केल्या; परंतु मार्केटिंगची समस्या होती. त्यामुळे मूल्यवर्धनातून अधिक पैसे मिळवण्याच्या दृष्टीने बांबूपासून घरासारख्या कलाकृती बनविण्याचे ठरविले. मनुष्यबळ व भांडवलाची चिंता होती. याच वेळी महाराष्ट्र उद्योजकता विकास केंद्रातर्फे पुणे, नाशिक, नंदुरबार, धुळे व अमरावती जिल्ह्यांत बांबू प्रक्रियेची प्रशिक्षणे झाली. या माध्यमातून काही होतकरू तरुण बांबू प्रक्रिया उद्योगात सहभागी झाले. अमरावतीचे तज्ज्ञ सुनील देशपांडे यांचे मार्गदर्शन लाभले. त्यानंतर बांबूपासून घरे, फार्म हाऊस बनविण्याचे काम सुरू केले. त्याला चांगला प्रतिसाद मिळत गेला. विविध प्रकारच्या मचाणी, दोन मजली बांबूहाऊस, बांबूचा झुलता पूल, बांबू- सुरूपासून शेडनेट असे विविध प्रयोग यशस्वी करता आले.

असे तयार होते बांबूहाऊस - ग्राहकांच्या सोयीनुसार बांबूघराचे डिझाइन तयार केले जाते. सध्या प्रति चौ. फूट चारशे रुपये दर आहे. घरे बनविण्यासाठी पुणे बाजारपेठेतून मेस जातीचे पक्व बांबू खरेदी केले जातात. 18 फूट लांब आणि दीड ते दोन इंच जाडीचा बांबू 90 रुपयांना मिळतो. प्रथम पायाबांधणी होते. चार बांबू नटबोल्टने एकत्रित करून पिलर तयार केले जातात. याचप्रमाणे एकत्रित चार बांबूंपासून आडवे बीमही तयार केले जातात. छताच्या उभारणीसाठी कैची करून त्यासाठी सात ते आठ बांबू वापरले जातात. छताला पत्रे लावून त्यावर गवताचे आच्छादन केले जाते, त्यामुळे जोराचा पाऊस असला तरी कमी आवाज येतो. पत्र्याच्या आतील बाजूने बांबूच्या पट्ट्यांपासून तयार केलेल्या चटईचे सीलिंग केले जाते. विणलेल्या पाच चटईचे एक बंडल 800 रुपयांना मिळते. चटईमुळे घरे उन्हाळ्यात थंड, तर पावसाळ्यात उबदार राहतात. बांबूचे दोन भागांत तुकडे करून अर्ध्या कापलेल्या बांबूंचा भिंती तयार करण्यासाठी वापर होतो. सुमारे 540 चौ.मी. क्षेत्रफळाचे घर बनविण्यासाठी एक महिना कालावधी व सुमारे दोन हजार बांबू लागतात. 58 फूट लांब आणि 36 फूट रुंद अशा 2088 चौ. फूट घरासाठी सुमारे साडेआठ लाख रुपये खर्च येत असल्याचे सचिन म्हणाले.

25 घरे यशस्वी - सचिन यांनी आतापर्यंत विविध आकारांतील 25 घरे तयार केली आहेत. यात चिंचोली मोराची (ता. शिरूर) येथे स्नानगृह आणि शौचालयासहित बांबूघर आहे. अलिबाग येथील मोदीवाडी, पानशेतजवळ चिखली, खेड शिवापूर (जि. पुणे) आणि गावातच करंजावणे येथे बांबूहाऊस तयार केले आहे.

मेस जातीचा बांबू 30- 35 वर्षांपर्यंत चांगला टिकतो. बांबूचे पाऊस- पाण्यापासून नुकसान होऊ नये म्हणून फायबर कोटिंग करून दिले जाते. ग्रामीण तरुणांनी नोकरीच्या मागे न लागता बांबूसारख्या प्रक्रिया उद्योगास प्राधान्य दिले पाहिजे. इच्छुकांना त्याचे प्रशिक्षणही घेता येईल.

सचिन यांची बांबू शेती सचिन यांनी 34 गुंठे क्षेत्रात 2008 मध्ये मानवेल जातीची 120 रोपे लावली. त्यातील
50 रोपे जगली. दोन रोपांत दहा फूट अंतर ठेवले. सर्व बेटे चांगली वाढली आहेत. चार वर्षांची झाल्याने लवकरच बांबू तोडणीला येईल. उन्हाळ्यात खड्डे करून त्यात ग्लिरिसिडीयाचा पाला, शेणखत टाकून लागवड केली. पावसाळ्यात पाणी देण्याची गरज भासली नाही. त्यानंतर आठवड्यातून एकदा पाणी दिले. बांबू उंच वाढण्यासाठी गरजेनुसार युरिया दिला. बांबूचे सुमारे साठ वर्षांपर्यंत उत्पादन मिळते. मानवेल जातीचा बांबू उंच वाढतो. फर्निचर बनविण्यासाठी त्याचा चांगला उपयोग होतो. पडीक जमिनीतही त्याची लागवड करता येते. टिकायला मजबूत, चांगली उंची असल्याने घरे, शेडनेट बनविण्यासाठी वापरता येतो.

कमी खर्चातील बांबूचे शेडनेट - बांबू व सुरूचे वासे वापरून छोट्या शेतकऱ्यांना फायदेशीर शेडनेट सचिन यांनी तयार केले आहे. कमी खर्चात मजबूत व दणकट अशा या शेडनेटचा वापर रोपवाटिकेसाठी होऊ शकतो. पसुरे येथील राजेंद्र आवटे यांच्या शेतात ते पाहण्यास मिळते.

सचिन यांनी सांगितले बांबूच्या घराचे फायदे 1) खर्च कमी येतो. कमी खर्चात सुंदर घर बांधता येते.
2) भूकंपग्रस्त भागात ही घरे उपयुक्त ठरतात.
3) बांबूवर विविध रासायनिक प्रक्रिया केल्याने त्यांचे आयुष्य वाढते. त्यांचे बुरशी रोग, वाळवीपासून संरक्षण होते.
4) आकर्षक व नैसर्गिक वाटत असल्याने रिसॉर्ट, कृषी पर्यटन स्थळ, बंगल्यासमोरील जागा, फार्म हाऊस आदी ठिकाणी या घरांना चांगली मागणी आहे.

संपर्क - सचिन महाडीक, 9579790994

क्षेत्र फक्‍त दोन एकर, उत्पादन एकरी 120 टन

सांगली जिल्ह्यातील तांदूळवाडी (ता. वाळवा) येथील प्रगतिशील शेतकरी सुरेंद्र तोडकर यांची शेती म्हणाल तर फक्त 75 ते 78 गुंठे. दोन एकरालाही थोडी कमी; पण क्षेत्र कमी असले म्हणून काय झाले? पिकाचे उत्पादन? ते तर नेहमीच प्रसंशनीय. अगदी 1990पासून. उसाची उत्पादकता कायम चांगली टिकवण्याचा प्रयत्न तोडकर यांनी केला आहे. मागील वर्षी 25 गुंठे क्षेत्रात आडसाली उसाचे 76.88 टन म्हणजे एकरी 123 टन उत्पादन घेतले आहे. त्यांची ऊस शेती राज्यातील शेतकऱ्यांपुढे आदर्श उदाहरण आहे. श्‍यामराव गावडे

कृष्णा व वारणा नद्यांच्या दुआबात वसलेला वाळवा तालुका (जि. सांगली) उसाचा पट्टा म्हणून ओळखला जातो. सिंचनाची सोय या भागात पूर्वीपासून आहे; मात्र पाणी व खत यांचा बेसुमार वापर झाल्याने या भागातील अनेक ठिकाणी जमिनी खराब झाल्या, परिणामी ऊस उत्पादन घटले. परंतु अनेक पट्टीचे ऊस उत्पादक या भागात आहेत, अभ्यास व प्रयोगशील वृत्तीतून उसाची उत्पादकता टिकवण्याचा प्रयत्न त्यांच्याकडून होत आहे. सुरेंद्र तोडकर हे परिसरात बाळकृष्ण तोडकर या नावाने परिचित आहेत.

पुणे- बंगळूर महामार्गावर पेठ नाक्‍यापासून 15 किलोमीटर अंतरावर तांदूळवाडी (ता. वाळवा) गाव आहे. उसाचे एकरी उत्पादन घटत आहे, ऊस शेती परवडत नाही असा सतत घोषा लावणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी तोडकरांची शेती आदर्श म्हणावी लागेल.

क्षेत्र कमी, उत्पादन जास्त तोडकर यांची जमीन तांदूळवाडीपासून पूर्वेला एक किलोमीटर अंतरावर आहे. विभक्त कुटुंब पद्धतीत त्यांच्या वाट्याला दोन एकर जमीन आली; मात्र कमी जमिनीत जास्तीत जास्त उत्पादन मिळवण्याचा त्यांनी कायम प्रयत्न केला. दोन, अडीच, तीन टन प्रति गुंठा उत्पादनाची चढती कमान त्यांनी ठेवली. कोणतीही गोष्ट मनापासून करायची यावर त्यांची निष्ठा, त्यामुळे त्यांना चांगले यश मिळते. आपल्या मागील वर्षीच्या 25 गुंठे क्षेत्राच्या प्रातिनिधिक आडसाली ऊस प्रयोगाविषयी बोलताना ते म्हणाले, की खोडवा पीक गेल्यानंतर जमिनीची आडवी- उभी नांगरट केली. चार फुटांच्या समान अंतराने सऱ्या सोडल्या. त्या आधी पाच डंपिंग शेणखत विस्कटले. दहा दिवस रानात मेंढ्या बसवल्या. दहा जूनच्या आसपास पावसाला सुरवात झाल्यावर भोंड्यावर भुईमूग टोकून घेतला. 25 जूनला को- 86032 उसाची लागवड एक डोळा प्रति एक फूट अंतरावर या पद्धतीने केली.

खत व्यवस्थापन लागवडी वेळी बेसल डोस म्हणून दोन पोती डीएपी, एक पोते पोटॅश व तीन किलो फिप्रोनील कीटकनाशक यांचा वापर केला. दुसरा डोस पाच ऑगस्टला दिला. त्यामध्ये 10-26-26 एक पोते, एक पोते युरिया, अमोनिअम सल्फेट 25 किलो, फोरेट दोन किलो दिले. ऑक्‍टोबरच्या अखेरीस मोठी भरणी केली. त्या वेळी दोन पोती डीएपी, दोन पोती युरिया, एक पोते अमोनिअम सल्फेट, पोटॅश तीन पोती, मायक्रोन्यूट्रिएंट दहा किलो या पद्धतीने दिले. सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा वापरही केला. उसावर तांबेरा रोगाचा प्रादुर्भाव होऊ नये यासाठी बुरशीनाशकांची फवारणी केली. उसामध्ये तणनाशकाचा वापर कमी होतो. भांगलणीवरच अधिक भर असतो.

आंतरपिकातून उत्पादन खर्चात बचत तोडकर दरवर्षी उसात भुईमूग घेतात. ओल्या शेंगांची थेट पुणे मार्केटला विक्री केली जाते. गावामध्ये अनेक भुईमूग उत्पादक असल्याने एकाच वेळी सर्व माल पुण्यास आणला जातो. किलोला 35- 40 रुपये याप्रमाणे दर मिळतो. घरात खाण्यासाठी ठेवलेल्या शेंगा व विकलेल्या शेंगा यांतून त्यांना तीस हजार रुपयांचे उत्पन्न मिळाले. भुईमूग आंतरपिकाचा उसाच्या वाढीवर प्रतिकूल परिणाम होत नाही, त्यामुळे भुईमूग पीक घेणे फायदेशीर ठरते, असे तोडकर म्हणतात. वारणा सहकारी साखर कारखान्याचे अधिकारी दीपक पाटील, रामभाऊ गायकवाड यांचे मोलाचे मार्गदर्शन मिळत असल्याचे त्यांनी सांगितले.

पिकाचा जमा- खर्च क्षेत्र - 25 गुंठे
उत्पादन - 76.88 टन
शेणखत 5500, रासायनिक खते 21,300, भुईमूग बियाणे 1800, ऊस बियाणे लावणीसह 5000, भांगलण 8900, पाणीपट्टी 3000 व अन्य मिळून सुमारे 51,785 रुपये इतका खर्च झाला. भुईमुगाच्या आंतरपिकातून 30 हजार रुपये मिळाले. उसातून पहिला ऍडव्हान्स 2500 रुपये प्रति टन याप्रमाणे 76 टनांसाठी एक लाख नव्वद हजार रुपये मिळाले.

इतर शेतकऱ्यांचे मार्गदर्शक तोडकर यांच्यासह तांदूळवाडीत दहा ते पंधरा शेतकऱ्यांचा गट आहे. हे शेतकरी नेहमी शेती आणि शेतीविषयीच्या प्रश्‍नांसंदर्भात चर्चा करतात, त्या सर्वांना तोडकर यांचे मार्गदर्शन असते. तोडकर सांगतात, की आमच्या गटातील एकही शेतकरी प्रति गुंठा दोन टन उत्पादनाच्या आत नाही. उपलब्ध क्षेत्रात अधिकाधिक उत्पादन कसे काढायचे यावर त्यांची भिस्त असते.
: सुरेंद्र तोडकर - 9623874985

नोंदवही बनली मार्गदर्शक तोडकर यांनी गेल्या काही वर्षांपासून आपल्या शेतीकाम व जमा- खर्चाची नोंदवही ठेवली आहे. पीक लावणीपासून काढणीपर्यंतचा खर्च, दिलेल्या खत मात्रा, लागलेले मजूर, त्यावर झालेला खर्च याची नोंद त्यात ठेवली आहे. ती एखाद्या अकाउंटंटलाही लाजवेल या पद्धतीची आहे. यासंदर्भात ते म्हणाले, की गेल्या पिकाला आपण कोणता डोस दिला आहे, त्याचा परिणाम काय झाला, याची सत्यता त्यातून पडताळून पाहता येते. त्यानुसार पुढील नियोजनात बदल करता येतो. त्यामुळे नोंदवही आपली चांगली मार्गदर्शक आहे.

विविध पुरस्कारांचे मानकरी ऊस उत्पादनात सातत्य असणारे तोडकर यांना यापूर्वी आडसाली उसाचे चांगले उत्पादन घेतल्याबद्दल वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट, पुणे या संस्थेचा 1994- 95मध्ये पुरस्कार मिळाला आहे. त्या वेळी एक गुंठ्यात त्यांनी तीन टन 200 किलो म्हणजे एकरी किमान 120 टन उत्पादन घेतले होते.
खोडवा पिकाचे चांगले उत्पादन घेतल्याबद्दलही वारणा सहकारी साखर कारखान्याने त्यांना गौरवले आहे.

तोडकर यांच्या शेती नियोजनातील काही मुद्दे -चांगल्या उत्पादनासाठी तोडकर शेणखताचा भरपूर वापर करतात. प्रति गुंठा एक बैलगाडी सेंद्रिय खत दरवर्षी लागवडीपूर्वी दिले जाते. पाच म्हशी पाळल्या आहेत. त्यांचे शेणखत मिळतेच, शिवाय गरजेनुसार बाहेरूनही विकत घेतले जाते. दर दहा दिवसांना दूध विक्रीतून सुमारे तीन हजार रुपये मिळतात, त्यातून कौटुंबिक खर्च चालतो.
-दरवर्षी शेतात मेंढ्या आवर्जून बसवल्या जातात.
-उसाला एकूण डोस एकरी देताना एनपीकेचे गुणोत्तर 180-100-100 असे ठेवण्याचा प्रयत्न केला जातो. काही वेळा खतांच्या डोसमध्ये थोडाफार बदल होतो.
-भुईमुगापासून गुंठ्याला एक हजार रुपये किमान उत्पन्न मिळते, त्यातून उसाच्या उत्पादन खर्चात बचत होते. भुईमूग पिकात सुमारे दीड एकरात दहा पोती घरच्यासाठी उत्पादन ठेवून 88 हजार रुपयांचे उत्पन्न मिळाले आहे.
-अद्याप ठिबक सिंचनाचा वापर केला नसला तरी येत्या काळात त्याचा वापर केला जाणार आहे.
-खोडव्याचे उत्पादनही प्रति गुंठा दीड टनापेक्षा कमी नसते. खोडव्याचा उत्पादन खर्चही लावणी उसाच्या तुलनेत कायम कमी.

Wednesday, 19 December 2012

सेंद्रिय कापसापासून कापडापर्यंत…

आपल्या रोजच्या जगण्यासाठी आवश्यक असणार्‍या अन्न, वस्त्र, निवारा या गोष्टी आपल्या शेतातून भागविता येतात का? कुठलेही रसायन, खत न वापरता शेती करता येते का, या प्रश्‍नाचे सकारात्मक उत्तर मिळते, रामभाऊ महाजन यांच्या स्वावलंबी जीवनशैलीतून. खाद्यतेलापासून ते कापडापर्यंतच्या गोष्टी ते घरीच नवितात. त्यामुळेच बाजारात कापसाचे भाव पडले तरीही त्यांच्या चेहर्‍यावर नाराजी दिसत नाही.
- नीलेश तायडे/अकोला
बुलडाणा जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील पयान घाटाजवळचे मलकापूर तालुक्यातील दाताळा गाव. गावाची लोकसंख्या १३ हजारांच्या आसपास. १९८४ पासून ४ एकर शेती सेंद्रिय पद्धतीने करणारे रामभाऊ गोपाळ महाजन याच गावातील. १९५३ साली आठवीमध्ये असताना त्यांनी मॅकॅले शिक्षणपद्धतीचा निषेध म्हणून शिक्षणाचा त्याग केला. त्यानंतर निसर्गाशी जुळवून घेत त्यांनी स्वत:च शिक्षण पूर्ण केले.
१९५५ पासून विनोबा भावे यांच्या भूदान चळवळ तसेच सर्वोदय चळवळीमध्ये सहभागी होऊन श्रमाधिष्ठित जीवनशैलीचा त्यांनी पुरस्कार केला. आपल्या एकूण जमिनीपैकी चार एकर शेत भूदान चळवळीला दान केले. त्यानंतर परिसरातील उमाळी, तळणी आदी गावांत ठाकूरदास बंग यांच्यासमवेत शिबिरे आयोजित केली आणि ग्रामस्वराज्याची संकल्पना मूर्तरूपात आणण्यासाठी प्रयत्न केले. जेव्हा रासायनिक शेतीचे अपाय त्यांना कळाले तेव्हापासून म्हणजे १९८४ पासून ते संपूर्ण चार एकर शेती सेंद्रिय पद्धतीने करतात. ‘मला उत्पादनासाठी किंवा नफ्यासाठी शेती करायची नसून तर माझ्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी कसायची आहे’, असे ते सांगतात.
सर्व गरजा शेती उत्पादनातून दरवर्षी ते मिश्र पीकपद्धती वापरतात. ज्वारी, कापूस, उडीद, मूग, चवळी, भुईमूग, तीळ, गहू या पिकांचे उत्पादन ते घेतात. खाद्यतेलाची गरज ते तीळ व भुईमुगाच्या तेलापासून भागवतात; तसेच कापसापासून घरीच सूत काढून नागपूर येथून कापड तयार करून आणतात. त्याचप्रमाणे २० जडीबुटींपासून आरोग्यदायी चहा पावडर तयार करतात. अशाप्रकारे शेतातील उत्पादनांपासून ते गरजा भागवितात.
एक किलो कापसापासून अडीच मीटर कापड
कापसापासून ते घरीच चरख्यावर सूत काढतात. प्रथम कापसापासून सरकी व रुई जळगाव येथील सूतगिरणीमधून वेगवेगळी काढून आणतात. त्यानंतर रुईपासून सूत काढून धागा बनवितात. या धाग्यांचे बंडल नागपूरला नेवून त्यापासून कापड तयार करतात. संपूर्ण सेंद्रिय पद्धतीने पिकविलेला कापूस असल्यामुळे त्यांनी तयार केलेल्या कपड्यांंना मागणीही प्रचंड आहे. एक किलो कापसापासून अडीच मीटर कापड तयार करतात, तसेच ४० ग्रॅम सरकीही मिळवितात. ही सरकी गायीला ढेप म्हणून खायला देतात. शेतातील संपूर्ण कापूस घरीच ठेवीत त्यापासून सूत, धागा बनविण्याचे काम अहोरात्र करतात. संपूर्ण विदर्भात कापूस उत्पादक शेतकर्‍यांंमध्ये भाव न मिळाल्यामुळे नाराजीचा सूर असला, तरी महाजन यांच्या चेहर्‍यावर आनंद दिसला. ते म्हणतात,‘‘एक किलो कापूस मला २५० रुपये देतो, तर एक क्विंटल २५ हजार रुपये, केवळ मेहनत असते, ती सूत कताई, धागा बुनाई आणि कापड तयार करून आणण्याची.’’
बियाणे आणि खतेही घरचीच
गहू, ज्वारी, भुईमूग, सरकी, सोयाबीन, उडीद, मूग आदींचे बियाणेही ते घरीच बनवितात. उत्पादन काढल्यानंतर त्यामधून चांगल्या प्रतीचे दाणे बाहेर काढतात. त्यावर कुठल्याही प्रकारची रासायनिक क्रिया न करता तेच दाणे बियाणे म्हणून पेरतात. घरचे बियाणे वापरले म्हणून उत्पादन कमी आल्याचा अनुभव आजतागायत त्यांना आलेला नाही. त्याचप्रमाणे महाजन खतेही घरच्याघरीच तयार करतात. दरवर्षी कोजागिरी पौर्णिमेला दुपारी गाईच्या शिंगामध्ये दुभत्या गावरान गाईचे शेण ठासून भरीत ही शिंगे तीन बाय तीन आकाराच्या खड्ड्यात गाडतात. खड्ड्यात आधी गाईचे शेण अंथरले जाऊन शिंगाच्या वर माती टाकली जाते. अशाप्रकारे ही शिंगे चैत्र पौर्णिमेपर्यंत गाडलेल्या अवस्थेत ठेवली जातात. त्यानंतर यामधील खत बाहेर काढून हे खत गरजेनुसार पाण्यात मिसळवितात. मिसळलेले खत पहिला पाऊस पडल्यानंतर शेताचे सपाटीकरण करून लागवड करण्याच्या ठिकाणी शिंपडतात. हा प्रयोग ते गत १५ ते २० वर्षांपासून करीत आहेत. हे खत ते प्रति एकर २५ ग्रॅमप्रमाणे वापरतात. त्यानंतर बंदिस्त टाकीत झटपट खतही ते बनवितात. त्यासाठी एक किलो गायीचे शेण, एक लिटर गोमूत्र, दोन लिटर पाणी आणि १० ग्रॅम गूळ यांचे मिश्रण करतात. हे मिश्रण एका बंदिस्त भांड्यामध्ये आठ दिवस ठेवून २० पट पाण्यात मिसळवितात. हे मिश्रण हातपंपामध्ये घेऊन पिकाच्या बुंध्याजवळ पिकावर पडणार नाही याची काळजी घेत शिंपडतात; तसेच पीक एक महिन्याचे झाल्यानंतर १० किलो गाईचे शेण, अर्धा किलो मध, गावरान गायीचे १ पाव शुद्ध तूप यांचे मिश्रण करीत त्यापासून ‘अमृतपाणी’ बनवितात. महाजन हा फंडा २० वर्षांपासून उपयोगात आणत आहेत. हे अमृतपाणी २०० लिटर पाण्यात मिसळून पिकाला बुंध्याजवळ पाणी दिल्यास पीक जोमाने येते, असा त्यांचा अनुभव आहे.
माव्यावर घरगुती उपाय
पिकावर मावारोग आल्यास शेतकरी चिंताग्रस्त होऊन जातो. मात्र, महाजन यांच्या शेतात मावारोग आला, तरी त्यांना चिंता नसते. कारण यावर उपायही त्यांनी घरीच शोधून काढला आहे. लसूण पाकळी सोललेली ४०० ग्रॅम, २५० ग्रॅम तिखट मिरची या दोहोंचेही पेस्ट तयार करून एका खोलगट भांड्यात टाकतात. यामध्ये समपातळीपर्यंत रॉकेल टाकून ते रात्रभर ठेवत सकाळी वस्त्रगाळ करतात. या मिश्रणात कपडे धुण्याच्या साबणाचा चुरा टाकून जेणेकरून हे मिश्रण पिकावर चिकटून बसेल, याची काळजी घेतात. मिश्रण गरजेपुरत्या पाण्यात फवारल्यास मावारोग पार पळून जातो व तुडतुडे, पांढरी माशीही पिकावर येत नसल्याचे महाजन सांगतात.

श्रमाधिष्ठित जीवनशैली
महाजन यांनी वयाची ७४ वर्षे नुकतीच पार केली आहेत. मात्र, अजूनही एखाद्या तरुण शेतकर्‍याप्रमाणे त्यांची दिनचर्या असते. सकाळी पाच वाजता उठून दिवसाची सुरवात करणारे महाजन आजही जात्यावर दळतात. त्यानंतर शेतात गेल्यानंतर गायीचे शेण-पाणी करणे, दूध काढण्याचे काम करतात. नंतर प्राणायाम करतात. ‘संपूर्ण अन्न सेंद्रिय शेतीचे असल्यामुळे मला कधी थकवा येत नाही, उत्साह कमी होत नाही’ असे ते सांगतात. श्रमाधिष्ठित जीवनशैली हे महाजन यांच्या आयुष्याचे सूत्र आहे. *
संपर्क : रामभाऊ गोपाळ महाजन
दाताळा, ता. मलकापूर, जि. बुलडाणा
मो. नं. ९६०४३८५९१४

डाळिंबावर ‘मॉथ’चे आक्रमण


‘तेल्या’ रोगातून वाचलेल्या डाळिंबाच्या बागा हातातोंडाशी आल्या असतानाच आता ‘मॉथ’ किडीने डाळिंबावर आक्रमण केले आहे. डाळिंबासह मोसंबी, संत्रा, पपई, टोमॅटो, कापूस आदी पिकांवरही ‘मॉथ’ चा प्रादूर्भाव आढळून येत आहे. सोलापूर जिल्ह्यात मृग बहार धरलेल्या डाळिंबावर सध्या ‘मॉथ’ या किडीचा मोठ्या प्रमाणात प्रादूर्भाव झाला असून शेतकरी मोठ्या जिद्दीने ‘मॉथ’शी दोन हात करू लागले आहेत.
सोलापूर जिल्ह्यात डाळिंबाचे सुमारे २२ हजार हेक्टर क्षेत्र आहे. जिल्ह्यातील शेतकरी सुरुवातीला डाळिंबाचा मृग बहार धरत होते; पण या बहारात डाळिंबाला रोग व किडींचा प्रादूर्भाव वाढू लागल्यामुळे आता हस्त बहार जास्त, तर आंबिया बहार फार कमी प्रमाणात घेतला जात आहे. गतवर्षीपासून म्हणावा तसा पाऊस न झाल्याने शेतकर्‍यांनी पुन्हा एकदा मृग बहार धरला आहे. पंढरपूर तालुक्यातील सुस्ते, करकंब, भोसे, ङ्गुलचिंचोली, खरातवाडी, पांढरेवाडी, चिलाईवाडी, गुरसाळे, खर्डी, उंबरगाव, तनाळी, तपकिरी शेटङ्गळ तर सांगोला तालुक्यातील अजनाळे, वाकी, शिवणे, घेरडी, संगेवाडी व बामणी, माढा तालुक्यातील मोडनिंब, टेंभुर्णी, परिते, बावी, लहूळ, माळशिरस तालुक्यातील कर्चेवाडी आदी भागांतील डाळिंबाच्या बागांमध्ये ‘मॉथ’ किडीचा प्रादूर्भाव वाढला आहे.
‘मॉथ’ हा रसशोषक पतंग असून, तो आपली सोंड डाळिंबाच्या ङ्गळात खोलवर घालून ङ्गळातील रस शोषून घेतो. त्यामुळे ङ्गळाला छिद्र पडते. हा पतंग एका रात्रीत एका ङ्गळाला सुमारे ३० ते ३५ छिद्रे पाडतो. त्यामुळे ङ्गळाचे प्रचंड नुकसान होते. यामुळे ङ्गळातील रस बाहेर पडून ङ्गळकुज होते. बुरशीही लागत असल्यामुळे डाळिंबाची बाग अनेक रोगांना बळी पडते.
सुस्ते (ता. पंढरपूर) परिसरात मृग बहार धरलेल्या डाळिंबाच्या बागेत रात्री तीन ते चार प्रकारचे ‘मॉथ’ दिसून आले. यामध्ये तपकिरी रंगाचा ‘मॉथ’ होता. कडेच्या काळ्या पंखांवर पांढरे पट्टे व मधल्या पंखाची जोडी पिवळ्या रंगाची, त्यावर डोळ्यासारखे काळे ठिपके, ज्यामुळे त्याचे शत्रूपासून संरक्षण होते. अशा वर्णनाचा हा दुसरा ‘मॉथ’. बाजूच्या पंखाची जोडी तपकिरी, मधल्या पंखाच्या जोडीचा रंग पिवळा व त्यावर काळे पट्टे असलेला तिसरा ‘मॉथ’. कडेचा पंख पोपटी, मानेला निळे ठिपके व मधल्या पंखांची जोडी पिवळी असलेला चौथा ‘मॉथ.
शेतकर्‍यांचे ‘मिशन मॉथ’
‘मॉथ’ पकडण्यासाठी शेतकरी रात्रीच्यावेळी हातात सायकलचे टायर व टेंभे पेटवून डाळिंबाच्या बागेतून ङ्गिरतात. शेतकर्‍यांना ‘मॉथ’ दिसताच ङ्गळ व ङ्गांदीवर बसलेला ‘मॉथ’ हाताने पकडून त्याला पेटविलेल्या टायरच्या टेंभ्यावरच जाळतात. एका तासाभरात सुमारे ५०० ते ६०० ‘मॉथ’ पकडून त्याला मारले जाते. ‘मॉथ’ हा रात्री सात ते दहा वाजेपर्यंत, तर सकाळी सहा ते सात वाजेपर्यंत बागेत जास्त प्रमाणात दिसत असल्याचे राजाराम चव्हाण या शेतकर्‍याने सांगितले.
तज्ज्ञांचा सल्ला
‘मॉथ’ ही कीड अळी अवस्थेत गुळवेल, वासनवेल, अमृतवेल, शिरीष या झाडांवर राहून उपजीविका करते. ती जमिनीत कोष घालते. पावसामुळे वातावरणात आर्द्रता तयार झाल्यास त्यातून मोठा पतंग बाहेर येतो व त्याचा प्रादूर्भाव डाळिंब पिकावर होतो. सप्टेंबर, ऑक्टोबर व नोव्हेंबरअखेरपर्यंत या किडीचा प्रादूर्भाव आढळतो. ‘मॉथ’ चा एक पतंग एका रात्रीतून १ ते ३२ छिद्रे पाडतो.
‘मॉथ’ चा प्रतिबंध करण्यासाठी बांधावरील वेली काढून टाकाव्यात. बांध नेहमी स्वच्छ ठेवावेत. पंक्चर केली डाळिंबाची फळे तोडू नयेत. खाली पडलेली फळे नष्ट करावीत. रात्री बॅटरीच्या उजेडात ‘मॉथ’ चा पतंग पकडून बाहेर आणून जाळावा. डाळिंब फळाला बटर पेपर लावावेत. ‘मॉथ’ च्या नियंत्रणासाठी आम्ही काळ्या लाईटचा प्रयोग राबवत आहोत.
- डॉ. सचिन सुरवसे
किटकशास्त्रज्ञ, राष्ट्रीय डाळिंब संशोधन केंद्र, सोलापूर
मो. नं. ९५९५१६६३८९
***
‘मॉथ’ हा रस शोषून घेणारा पतंग असून शेतकरी रात्री टेंभे पेटवून ‘मॉथ’ पकडण्याची उपाययोजना चांगली आहे. ‘मॉथ’ नियंत्रणासाठी सिट्रोनेला तेलाची ङ्गवारणी करावी. हे शक्य नसल्यास १ मि. लि. क्लोरोपायरीङ्गॉस फवारावे. त्याचबरोबर २० मि. लि. मेलॅथियॉन, १०० ग्रॅम गूळ व ६ ग्रॅम व्हिनेगर हे एक लिटर पाण्यात एकत्र करून हे मिश्रण एका वाटीत १०० मि. लि. या प्रमाणात घेऊन ती वाटी दर दहा झाडांच्या मध्ये टांगावी. यामुळे ‘मॉथ’चा बंदोबस्त तत्काळ होण्यास मदत होईल.
- डॉ. एल.आर. तांबडे
किटकशास्त्रज्ञ,
कृषी संशोधन केंद्र, सोलापूर
दूरध्वनी क्र. ०२१७-२३५०१५३
**
ज्या डाळिंबाच्या बागेशेजारी मोसंबीची बाग आहे, अशा ठिकाणी डाळिंबावर ‘मॉथ’ किडीचा प्रादूर्भाव होतो. डाळिंब बागेत अस्वच्छता असेल तर तेथे ही कीड मोठ्या प्रमाणात आढळते. ‘मॉथ’च्या नियंत्रणासाठी सर्वप्रथम डाळिंबाच्या बागेतील घाण काढून बाग स्वच्छ करावी. ‘मॉथ’ची लागण झालेल्या डाळिंब फळाचा रस काढून पसरट भांड्यात घ्यावा. तीन लिटर पाणी + एंडोसल्फान/नुऑन + २ किलो गूळ घेऊन त्यात हा रस मिसळावा. नंतर ही पसरट भांडी डाळिंबाच्या झाडाजवळ ठेवावीत. हा रस म्हणजे एक प्रकारचे आमिष असून या रसामुळे ‘मॉथ’ किडीचा प्रादूर्भाव रोखला जाईल व डाळिंबाचे संरक्षण होईल.
- प्रा. डॉ. संजय पाटील सोयगावकर
कृषी महाविद्यालय, बदनापूर
मो. नं. ९८२२०७१८५४